11 listopada 1918 roku Polska wróciła na mapę, ale Białystok jeszcze nie. U nas ta data długo nie brzmiała jak finał, tylko jak początek zamieszania. Dlatego białostockie „odzyskanie niepodległości” ma inną datę: 19 lutego 1919 roku. Tego dnia do miasta wjechało polskie wojsko, a okupujący Niemcy byli już na wylocie. Dopiero wtedy można mówić o realnym włączeniu miasta do odrodzonego państwa.
Żeby zrozumieć, czemu to trwało aż trzy miesiące dłużej niż w większości kraju, trzeba pamiętać, że Białystok w tamtym czasie był miastem wielojęzycznym i wielonarodowym. Najliczniejszą grupę stanowili Żydzi, Polaków było mniej, a w przestrzeni publicznej mieszały się też rosyjski i niemiecki. To wpływało na nastroje i pomysły na przyszłość. Dla części żydowskiej społeczności sensowny wydawał się wariant „wolnego miasta” na wzór Gdańska, pod międzynarodową ochroną. Polacy najczęściej chcieli prostego rozwiązania: Białystok ma być normalną częścią niepodległej Polski. Z czasem, gdy II RP mimo wojny z bolszewikami zaczęła wyglądać na państwo stabilne, poparcie dla autonomii słabło, a coraz częściej pojawiały się głosy o współpracy i wspólnym rozwoju miasta.
Wojna światowa zmiotła z miasta normalność już w 1914 roku. Białystok był wtedy w Imperium Rosyjskim: stan wojenny, aresztowania, mobilizacja, zatrzymanie wypłat, zamykanie fabryk. Rok później Rosjanie uciekli, a miasto przejęli Niemcy. Weszły konfiskaty, ostra kontrola handlu, racjonowanie żywności, wywożenie ludzi na roboty. Produkcja włókiennicza stanęła, brakowało opału i jedzenia, pojawiły się epidemie. Później okupacja trochę „zmiękła”, część zakładów wznowiła pracę na potrzeby armii, a Niemcy chętniej opierali się na żydowskich fabrykantach, których po prostu uznawali za pewniejszych partnerów gospodarczych. Tu przypomnijmy, że mówimy o pierwszej wojnie światowej – czyli dekady przed Holocaustem, gdy Hitler był 25-letnim żołnierzem.
Kiedy w listopadzie 1918 roku Niemcy przegrali wojnę i w Warszawie zaczęło się układanie nowej Polski, w Białymstoku było bardziej „pomiędzy” niż „w środku”. Niemieckie wojsko formalnie miało się wycofywać, ale w praktyce w mieście długo panował bałagan: brak jasnej władzy, rozchodzące się plotki, strzały „dla zabawy”, nerwowość. Były próby dogadywania się, były nadzieje, były też sceny, które dziś brzmią jak z filmu. W pewnym momencie pojawił się nawet samozwańczy „naczelnik”, który ogłosił, że Białystok ma zostać przyłączony do Białorusi, a on będzie tu rządził. To się szybko rozpadło, bo realną grę rozstrzygało nie to, co kto ogłosi, tylko kto ma wojsko i administrację.
Przełom nastąpił dopiero w lutym 1919 roku, kiedy udało się doprowadzić do bezpiecznego wyjścia Niemców z miasta. 18 lutego wyjechali, 19 lutego wjechały polskie oddziały. Kilka dni później zrobiono oficjalne uroczystości przed katedrą i to właśnie te obrazy zwykle dziś wracają na archiwalnych pocztówkach.
Co ciekawe, nawet po tym „wejściu do Polski” Białostocczyzna przez pewien czas funkcjonowała jak teren na specjalnych zasadach. W 1919 roku zdarzało się, że na Narwi działało przejście graniczne i trzeba było mieć przepustkę, żeby swobodnie jechać do Białegostoku czy okolic. Region był podporządkowany administracji wojskowej ziem wschodnich, co budziło sprzeciw lokalnej społeczności, bo wyglądało jak dalsze traktowanie tego obszaru jako „nie do końca Polski”. W tę sprawę mocno angażował się ks. Stanisław Hałko, organizator polskiego szkolnictwa w okupowanym Białymstoku, później poseł z okręgu białostocko-sokólskiego. Argumentował m.in., że frekwencja w wyborach była bardzo wysoka i że znaczna część mieszkańców, także Żydów, normalnie funkcjonuje po polsku. Sprawa skończyła się ustawą z 2 sierpnia 1919 roku o utworzeniu województwa białostockiego, czyli wreszcie pełnym uporządkowaniem statusu regionu.
Partnerzy portalu:
