W Białymstoku wszystko po staremu. We wtorek, 13 października, przy ulicy Poleskiej znów płonął drewniany dom. Przyjechali strażacy, pojawiły się wozy gaśnicze, nad miastem uniósł się czarny dym. Budynek spłonął. I właściwie na tym można byłoby zakończyć informację. Bo w mieście, w którym stare drewniane domy płoną od kilkudziesięciu lat, trudno już mówić o jakimkolwiek zaskoczeniu.

Tym razem ogień pojawił się w opuszczonym budynku na Białostoczku, w okolicach skrzyżowania ulic Poleskiej i Włókienniczej. Strażacy walczyli z pożarem, kierowcy musieli uważać na utrudnienia, a mieszkańcy mogli przez chwilę popatrzeć na kłęby dymu. Kolejny pożar, kolejny pustostan, kolejny fragment starego Białegostoku, który znika z miejskiego krajobrazu. Przyczyny pożaru nie są jeszcze znane. I oczywiście nie ma podstaw, żeby z góry przesądzać, co się wydarzyło. Ale chyba każdy wie jak jest. Tylko nie policja i prokuratorzy.

Problem w tym, że Białystok ma już tak bogatą historię pożarów drewnianych domów, że można byłoby poświęcić im osobny rozdział w miejskiej kronice. Bojary, Młynowa, Piasta, Skorupska, Starobojarska, Grunwaldzka. Przez lata płonęły budynki stare, opuszczone, zaniedbane, niekiedy zabytkowe. Czasami pożary wzbudzały ogromne emocje. Mieszkańcy protestowali, społecznicy alarmowali, dziennikarze zadawali pytania, urzędnicy udawali że to nie ich sprawa. I co? I nic. A przynajmniej niewiele, skoro po tylu latach znowu oglądamy dokładnie te same obrazki.

Kiedyś każdy taki pożar wywoływał dyskusję o ochronie dziedzictwa, interesach właścicieli nieruchomości i przyszłości historycznej zabudowy. Dzisiaj można odnieść wrażenie, że wszyscy już przywykli. Ogień? Trudno. Drewniany dom? Pewnie i tak był do rozbiórki. Pustostan? To nawet lepiej, bo przynajmniej nikt tam nie mieszkał. Za chwilę zostanie pogorzelisko, później pusta działka, a potem być może coś zupełnie nowego. Białystok przecież musi się rozwijać.

I właśnie ta obojętność jest w całej historii najbardziej przygnębiająca. Nie chodzi nawet o to, że każdy stary drewniany budynek powinien zostać zabytkiem i stać przez następne trzysta lat. Chodzi o to, że miasto przez dekady traciło swoją tożsamość kawałek po kawałku, a jego mieszkańcy zdążyli się do tego przyzwyczaić. Dawne ulice, charakterystyczne domy, podwórka, ogrody i całe fragmenty przedwojennego Białegostoku znikały, ustępując miejsca coraz bardziej przypadkowej zabudowie. Nie wszystko dało się uratować, ale z pewnością można było uratować więcej.

Najbardziej ironiczne jest to, że Białystok jednocześnie uwielbia opowiadać o swojej historii. Powstają szlaki turystyczne, tablice informacyjne, publikacje, wystawy i materiały promocyjne. Zachwycamy się wielokulturowym dziedzictwem, dawnymi mieszkańcami i niepowtarzalnym charakterem miasta. Tyle że tę historię najłatwiej pielęgnować wtedy, gdy została już tylko na archiwalnych fotografiach. Nie wymaga remontów, pieniędzy, konfliktów z inwestorami ani trudnych decyzji urzędniczych.

Nie wiemy, dlaczego zapalił się dom przy Poleskiej. Ale wiemy jaki los czeka teraz tę działkę (nie dotyczy policji i prokuratury). Wiemy też natomiast, że w Białymstoku kolejny pożar starego drewnianego domu nie jest już żadną sensacją. To wydarzenie niemal rutynowe, na które reagujemy wzruszeniem ramion.

I być może właśnie to jest największa porażka Białegostoku. Nie fakt, że kolejny dom spłonął. Ale to, że po tylu latach niszczenia starej zabudowy przestaliśmy nawet pytać, dlaczego wciąż się to dzieje. Bo przecież w Białymstoku bez zmian. Znowu się paliło. Strażacy ugasili. Można się rozejść.

Cztery i pół roku temu Rosja napadła na Ukrainę. Jeśli istniał moment, w którym polskie państwo powinno było zrozumieć, że ochrona ludności cywilnej przestała być teoretycznym zagadnieniem z podręcznika zarządzania kryzysowego, to był właśnie 24 lutego 2022 roku. Można nawet powiedzieć, że powinni zacząć coś robić w październiku 2021.

W ostatnich latach Polska kupowała czołgi, samoloty, wyrzutnie rakiet i amunicję. Rozbudowywano armię, wzmacniano granicę, powstawały kolejne plany obronne. Tymczasem zwykły mieszkaniec Polski nadal może usłyszeć syrenę alarmową, dostać SMS od Rządowego Centrum Bezpieczeństwa z poleceniem znalezienia bezpiecznego miejsca i… zacząć się zastanawiać, gdzie właściwie ma się schować.

17 września 2026 roku RCB wysłało mieszkańcom województw lubelskiego i podkarpackiego komunikat: „Zagrożenie atakiem z powietrza. Znajdź bezpieczne miejsce”. Kilka dni wcześniej mieszkańcy części Lubelszczyzny otrzymali jeszcze bardziej jednoznaczną instrukcję: „Udaj się w bezpieczne miejsce”.

Tylko gdzie?

I właśnie to pytanie obnaża jedno z największych kuriozów polskich przygotowań do możliwego konfliktu. Po rozpoczęciu wojny Państwowa Straż Pożarna zinwentaryzowała obiekty mogące służyć ochronie ludności. Wyniki przedstawione w 2023 roku były porażające. W całym kraju stwierdzono 1903 schrony oraz 8719 ukryć. Reszta z ponad 234 tysięcy zinwentaryzowanych miejsc to przede wszystkim obiekty mogące służyć jako doraźne miejsca schronienia – piwnice, garaże i inne przestrzenie, których nie należy mylić z prawdziwymi schronami.

Nie ma przy tym aktualnego oficjalnego zestawienia pozwalającego uczciwie stwierdzić, że dokładnie 1903 schrony istnieją również we wrześniu 2026 roku. Część dawnych obiektów po dokładniejszej weryfikacji może nie spełniać wymaganych parametrów. Ale właśnie w tym tkwi problem: po ponad czterech latach od rozpoczęcia największej wojny w Europie od II wojny światowej nadal nie możemy wskazać wielkiej sieci nowych schronów wybudowanych w całej Polsce. Możemy za to wskazać ustawy, rozporządzenia, programy, kryteria, nabory, punktacje i procedury.

I tu przestaje być śmiesznie

Bo kiedy polskie państwo naprawdę chce coś wybudować szybko, doskonale wie, jak to zrobić. Gdy Polska przygotowywała Mistrzostwa Europy w piłce nożnej, już w 2007 roku przyjęto specjalną ustawę o przygotowaniu finałowego turnieju UEFA EURO 2012. Ustawa określała specjalne zasady realizacji inwestycji niezbędnych do przeprowadzenia imprezy, w tym dotyczące projektowania, budowy, przebudowy i remontów obiektów. Miała nawet osobny rozdział dotyczący postępowania administracyjnego dla tych przedsięwzięć.

Kiedy państwo uznało za strategiczną budowę Centralnego Portu Komunikacyjnego, również powstała osobna ustawa. Określono w niej specjalny tryb przygotowania i realizacji inwestycji, zasady pozyskiwania nieruchomości, decyzji lokalizacyjnych, a w określonych sytuacjach nawet możliwość niezwłocznego zajęcia nieruchomości z rygorem natychmiastowej wykonalności. Czyli można.

Można powiedzieć: ta inwestycja jest dla państwa tak ważna, że nie będziemy jej przepychać przez dokładnie ten sam biurokratyczny labirynt, przez który przechodzi zwykła inwestycja. Tworzymy szczególne przepisy, skracamy procedury, ustalamy jednoznaczne kompetencje i budujemy.

Skoro można było stworzyć specustawę po to, żeby zdążyć ze stadionami i infrastrukturą na turniej piłkarski, a później osobną ustawę dla wielkiego lotniska i prowadzących do niego inwestycji, to tym bardziej można było stworzyć SPECUSTAWĘ SCHRONOWĄ. I należało zrobić to już w 2022 roku. Jej filozofia powinna być banalnie prosta: budujemy jak najwięcej i jak najszybciej.

Państwo powinno wskazać strategiczne lokalizacje, przygotować katalog powtarzalnych projektów schronów, uprościć procedury budowlane i administracyjne, zapewnić wieloletnie finansowanie, umożliwić błyskawiczną modernizację istniejących obiektów i uruchomić masowy program budowy schronów przy szkołach, szpitalach, blokach, parkingach podziemnych i budynkach publicznych.

Dostaliśmy konkurs piękności między gminami

Nie sytuację, w której jeden samorząd dostanie dodatkowe punkty za to, że jest biedniejszy, drugi za położenie przy granicy, trzeci za większy obiekt, a czwarty ma kombinować, jak do inwestycji dopisać kolejne elementy, żeby zdobyć wymagane punkty. Tylko państwowy program budowy infrastruktury krytycznej.

Tymczasem na Podlasiu samorządy mają właśnie przechodzić przez system kryteriów i punktacji dotyczących obiektów ochrony zbiorowej. Według zasad premiowane mają być m.in. inwestycje już zaawansowane, większe obiekty, określone wyposażenie i lokalizacja w powiatach przygranicznych. Innymi słowy: zamiast rozpocząć wyścig z czasem, organizujemy wyścig po punkty. A przecież nie chodzi o kolejny plac zabaw, ścieżkę rowerową albo projekt rewitalizacji rynku. Chodzi o miejsca, w których ludzie mają przeżyć atak.

Obecny rząd może oczywiście wskazywać na ustawę o ochronie ludności i obronie cywilnej przyjętą pod koniec 2024 roku oraz ogromne pieniądze przeznaczone na program w latach 2025–2026. To blisko 34 miliardy złotych, z których finansowane są jednak nie tylko schrony, lecz cały szeroki system ochrony ludności: sprzęt, łączność, szkolenia, służby, zapasy, alarmowanie i wiele innych zadań.

I bardzo dobrze, że te pieniądze w końcu się pojawiły. Tylko nie zmienia to podstawowego pytania.

Dlaczego dopiero teraz?

Od lutego 2022 roku Polska miała dwa rządy, różnych premierów i zmieniającą się większość parlamentarną. Za stan ochrony ludności po czterech latach wojny nie da się więc uczciwie obciążyć wyłącznie jednej partii. Można natomiast obciążyć polskie państwo jako całość. Bo sygnałów alarmowych nie brakowało. Mateusz Morawiecki mówił przed komisją sejmową, że już pod koniec października 2021 roku otrzymał od Amerykanów informacje o przygotowywanej rosyjskiej agresji. Wojna rozpoczęła się cztery miesiące później.

Dziś kolejny rząd również mówi obywatelom, że zagrożenie jest poważne. Polskie lotnictwo jest podrywane podczas rosyjskich ataków na Ukrainę. RCB wysyła ostrzeżenia. Na Lubelszczyźnie wyją syreny. Władze mówią mieszkańcom, żeby śledzili komunikaty i znajdowali bezpieczne miejsca. Tyle że państwo najpierw powinno takie miejsca przygotować. Bo co właściwie ma zrobić mieszkaniec, gdy telefon zacznie wyć, a na ekranie przeczyta:

„Zagrożenie atakiem z powietrza. Znajdź bezpieczne miejsce”?

Jeżeli obok jego domu nie ma schronu, nie wie, gdzie znajduje się najbliższe ukrycie, a jedyną realną możliwością jest piwnica własnego bloku, to alert nie rozwiązuje najważniejszego problemu. Ostrzeganie ludności jest potrzebne. Syreny są potrzebne. Alerty RCB są potrzebne. Ale syrena nie zatrzymuje odłamków. SMS nie zastępuje stropu.

A aplikacja pokazująca, gdzie kiedyś znajdował się schron, nie zastąpi schronu, którego przez cztery lata nie wybudowano. Polskie państwo potrafiło stworzyć nadzwyczajne przepisy, żeby zdążyć na mistrzostwa Europy w piłce nożnej.  Potrafiło stworzyć nadzwyczajne przepisy dla budowy wielkiego lotniska. Po największym konflikcie zbrojnym w Europie od dziesięcioleci powinno było zrobić dokładnie to samo dla ochrony własnej ludności.

Specustawa. Wieloletni budżet. Gotowe projekty. Uproszczone procedury. Jednoznaczne standardy. I zasada nadrzędna: budujemy jak najwięcej i jak najszybciej. Bo jeśli rządzący sami mówią ludziom, że nadchodzą niebezpieczne miesiące, to po czterech latach od rosyjskiej napaści obywatel ma prawo oczekiwać czegoś więcej niż kolejnego SMS-a z instrukcją: „Znajdź bezpieczne miejsce”. Państwo powinno móc od razu dodać: „Tutaj ono jest”.

Dziś Europejski Dzień Bez Samochodu. Białostocka Komunikacja Miejska zapewnia przejazdy autobusami bezpłatnie. To dobra okazja, by zapytać, czy BKM jest dziś rzeczywiście systemem, który może stanowić wygodną alternatywę dla własnego samochodu.

I tu zaczynają się problemy. Bo Białystok przez ostatnie kilkadziesiąt lat zmienił się ogromnie. Powstały nowe osiedla, inne zostały radykalnie dogęszczone, zabudowa mieszkaniowa przesunęła się daleko poza miejsca, które kiedyś wyznaczały naturalne granice miasta. Tymczasem podstawowy układ białostockich linii autobusowych prawie się nie zmienił.

Trzon siatki połączeń wciąż stanowią linie oznaczone numerami od 1 do 30. Do tego doszła w tym roku linia 50. Oficjalne rozkłady BKM pokazują również osobną grupę linii podmiejskich oznaczanych numerami od 100 wzwyż oraz sześć linii nocnych N1–N6. Sam numer oczywiście o niczym nie przesądza. Problem w tym, że rozwój sieci autobusowej trudno porównywać z tempem, w jakim rozwijało się samo miasto.

Bardzo charakterystyczna jest linia 50. Nie powstała jako element wielkiej przebudowy systemu transportowego przygotowanej przez BKM. Została uruchomiona 2 lutego 2026 roku jako realizacja projektu Budżetu Obywatelskiego. Połączenie prowadzące przez Trasę Niepodległości i łączące między innymi Nowe Miasto, Starosielce, Leśną Dolinę i Bacieczki zostało więc w praktyce wywalczone przez mieszkańców w głosowaniu.

I właśnie ten przypadek doskonale pokazuje szerszy problem. Aleja Niepodległości jest jedną z najważniejszych nowych osi komunikacyjnych zachodniej części Białegostoku. Jeżeli połączenie autobusowe wykorzystujące tę trasę musiało pojawić się poprzez Budżet Obywatelski, można zasadnie pytać, gdzie wcześniej była inicjatywa organizatora transportu.

Kto zarządza komunikacją?

Białostocką komunikacją miejską od dziesięcioleci zarządza w gruncie rzeczy bardzo wąskie grono ludzi. Do 2003 roku organizatorem transportu był Zakład Obsługi Komunikacji Miejskiej kierowany przez Alicję Wróbel. ZOKM został zlikwidowany w 2004 roku, a jego zadania przejął Urząd Miejski. Niedługo później ujawniono poważne nieprawidłowości z okresu funkcjonowania zakładu, a jego była dyrektorka została skazana. Tymczasem już od 2002 roku przy organizacji białostockiej komunikacji pracował Bogusław Prokop. Po likwidacji ZOKM pozostał w strukturach odpowiedzialnych za transport, kierował organizacją przewozów, a od 2007 roku odpowiadał za funkcjonowanie transportu zbiorowego w mieście. W 2010 roku został dyrektorem nowo utworzonego Zarządu Białostockiej Komunikacji Miejskiej i pozostaje nim do dziś. Nie mówimy więc o szesnastu latach. Mówimy o człowieku, który ma wpływ na kształt białostockiej komunikacji od niemal ćwierć wieku, a za jej funkcjonowanie na szczeblu kierowniczym odpowiada od około dziewiętnastu lat.

Nie można przy tym BKM odmówić zmian technologicznych ani unowocześniania taboru. W lipcu miasto informowało choćby o kolejnych 30 autobusach elektrycznych i łącznie 50 pojazdach bezemisyjnych. Warto jednak pamiętać o konstrukcji całego systemu. Przewozy wykonują trzy miejskie spółki: KPKM, KPK i KZK, natomiast ZBKM jest organizatorem komunikacji – odpowiada między innymi za politykę transportową, linie, rozkłady i nadzór nad przewoźnikami. Nowy autobus jest więc bardzo widocznym symbolem zmian, ale nawet najlepszy autobus nie rozwiąże problemu, jeżeli jeździ po siatce połączeń niedostosowanej do współczesnego miasta.

Brak odwagi i ambicji

Białemustokowi brakuje przede wszystkim odważniejszego myślenia o całej sieci. Nie ma miejskich linii ekspresowych, które łączyłyby duże osiedla i najważniejsze punkty miasta z ograniczoną liczbą przystanków. Nie powstał też system komunikacji aglomeracyjnej, który dla mieszkańca Wasilkowa, Choroszczy, Supraśla czy coraz większych miejscowości bezpośrednio otaczających Białystok tworzyłby jeden spójny organizm z transportem miejskim.

Owszem, autobusy BKM wyjeżdżają poza granice miasta. Oficjalnie system obejmuje również gminy Choroszcz, Dobrzyniewo Duże, Grabówka, Juchnowiec Kościelny, Supraśl, Wasilków i Zabłudów. To jednak wciąż przede wszystkim przedłużenie komunikacji autobusowej, a nie pełnoprawny system transportu aglomeracyjnego zbudowany wokół szybkich przesiadek, kolei i wspólnej, czytelnej oferty.

Szczególnie zastanawiający jest brak kolei miejskiej lub aglomeracyjnej wykorzystującej istniejące linie kolejowe. W wielu rozwijających się miastach właśnie kolej staje się kręgosłupem transportu między centrum i przedmieściami. W Białymstoku dyskusje na ten temat wracają od lat, ale dla przeciętnego mieszkańca nadal nie istnieje coś, co można byłoby nazwać białostocką SKM.

W tym samym czasie miasto konsekwentnie rozwija rower miejski BiKeR. W 2026 roku system wrócił z 55 stacjami i 500 rowerami, w tym aż 210 elektrycznymi, a obecna umowa obejmuje sezony do 2029 roku. I bardzo dobrze. Rower miejski jest potrzebny.

Tylko rower powinien być uzupełnieniem dobrej komunikacji zbiorowej, a nie jej substytutem. Nie zawiezie rodziny z dzieckiem zimą z jednego końca miasta na drugi. Nie rozwiąże problemu codziennych dojazdów mieszkańców aglomeracji. Nie zastąpi szybkiego autobusu ani kolei. Można mieć świetny system rowerowy i jednocześnie mieć znacznie bardziej ambitną komunikację autobusową.

Nocą trzeba spać, a nie jeździć

Jeszcze bardziej widać słabość systemu późnym wieczorem i w nocy. Białystok ma sześć linii nocnych – N1, N2, N3, N4, N5 i N6. To lepiej niż nic, szczególnie że przez pewien czas komunikacja nocna była zawieszona. Jednak jak na miasto wojewódzkie Białystok nadal bardzo szybko wieczorem przechodzi w tryb: radź sobie sam. I tutaj właśnie samochód wygrywa z komunikacją zbiorową nie dlatego, że mieszkańcy mają szczególne zamiłowanie do stania w korkach. Wygrywa dlatego, że daje pewność powrotu. Można zostać dłużej u znajomych, wyjść z restauracji, kina, koncertu czy pracy i nie zastanawiać się, czy właśnie odjechał ostatni sensowny autobus.

Tego problemu nie rozwiążą przystanki na żądanie, czyli jedna z największych tegorocznych zmian BKM. Równocześnie wprowadzono tzw. „ciepły guzik” – pasażer sam otwiera drzwi autobusu. To akurat rozwiązanie racjonalne: ogranicza niepotrzebne otwieranie wszystkich drzwi, poprawia komfort termiczny i pozwala zmniejszyć zużycie energii. Znacznie bardziej dyskusyjny jest sposób korzystania z przystanków na żądanie. BKM instruuje, że osoba stojąca na takim przystanku ma „wyraźnie zasygnalizować kierowcy chęć wejścia do pojazdu”. Innymi słowy: pasażer ma dodatkowo pokazać kierowcy, że stojąc na przystanku autobusowym, rzeczywiście czeka na autobus.

Trudno oprzeć się wrażeniu, że jest to przykład ulepszania szczegółów w systemie, który potrzebuje znacznie poważniejszej dyskusji o swojej konstrukcji. Białystok nie potrzebuje kolejnej wielkiej debaty o tym, czy pasażer powinien machać ręką. Potrzebuje odpowiedzi na pytanie, jak za pięć, dziesięć i dwadzieścia lat ludzie mają poruszać się po całej aglomeracji.

Co z biletami?

Podobnie wygląda kwestia sprzedaży biletów. BKM ma elektroniczną kartę miejską, biletomaty i system Smart Taryfa. Bilety przez telefon można jednak kupować za pośrednictwem zewnętrznych aplikacji mPay, SkyCash i PeoPay. To działa, ale trudno nazwać taki model szczególnie ambitnym cyfrowo jak na rok 2026. Organizator transportu posiadający setki tysięcy potencjalnych klientów nie ma własnej kompletnej aplikacji będącej jednym centrum podróży: z biletem, rzeczywistym położeniem autobusów, planowaniem przejazdu, informacją o utrudnieniach, przesiadkami i obsługą konta pasażera. Podamy przykład Tallina. W stolicy Estonii wsiadamy do autobusu, przykładamy kartę płatniczą do czytnika i… tyle.

Dochodzi cena. Od sierpnia 2026 roku papierowy bilet jednoprzejazdowy w pierwszej strefie kosztuje 5 zł, elektroniczny 4 zł, bilet 30-minutowy również 5 zł, a 60-minutowy 7 zł. Miesięczny bilet imienny kosztuje 130 zł. Przy regularnych dojazdach miesięczny abonament nadal ma oczywisty sens. Znacznie gorzej wygląda konkurencyjność pojedynczego przejazdu dla dwóch czy trzech osób. W takim przypadku różnica między komunikacją zbiorową a okazjonalnym przejazdem samochodem lub usługą przewozową potrafi szybko stopnieć.

Jakiego sukcesu potrzebujemy?

I właśnie tutaj dochodzimy do sedna Dnia Bez Samochodu. Można raz w roku zrobić darmowe autobusy. Można kupować pojazdy elektryczne. Można postawić kolejne stacje BiKeRa, wprowadzić przyciski do drzwi i przystanki na żądanie. Każda z tych rzeczy może mieć sens. Ale prawdziwym sukcesem nie będzie sytuacja, w której mieszkaniec zostawi samochód 22 września, bo autobus jest akurat bezpłatny. Sukcesem będzie dzień, w którym zostawi go 23 września, mimo że za autobus trzeba już zapłacić – ponieważ będzie szybciej, wygodniej i równie pewnie.

I właśnie tego sprawdzianu Białostocka Komunikacja Miejska wciąż nie zdała. Co więcej, nie jest to problem, który pojawił się wczoraj. Dyskusja o sposobie zarządzania białostockim transportem publicznym trwa już ponad dwie dekady. Jeszcze na początku lat 2000. krytykowano działalność ówczesnego Zakładu Obsługi Komunikacji Miejskiej, którym kierowała Alicja Wróbel. ZOKM został później zlikwidowany, jego zadania przejęły struktury Urzędu Miejskiego, a wokół działalności dawnego zakładu ujawniono poważne nieprawidłowości. Była dyrektorka została następnie skazana przez sąd w sprawie dotyczącej m.in. sprzedaży biletów z wysokimi upustami bez przetargu.

W tym samym czasie w systemie pojawił się Bogusław Prokop. Spór o to, czy Białystok ma nowoczesną, ambitną i odpowiadającą rozwojowi miasta komunikację publiczną, nie trwa od kilku lat. Trwa od ponad dwudziestu. Zmieniały się nazwy jednostek, struktury organizacyjne, autobusy, technologie i kolejne programy inwestycyjne. Nie zmieniło się natomiast podstawowe pytanie: czy system rozwija się wystarczająco szybko w stosunku do miasta, które w tym czasie rozrosło się, zagęściło i funkcjonalnie wyszło daleko poza swoje dawne granice.

I być może właśnie to jest najbardziej gorzką puentą tegorocznego Dnia Bez Samochodu. Białystok od ponad dwóch dekad dyskutuje o problemach swojej komunikacji. Tymczasem mieszkaniec wciąż ma zostać przekonany do zostawienia auta głównie jednym argumentem: że akurat dziś autobus jest za darmo.

Skolim osiągnął już ten poziom polskiej kariery, na którym samo śpiewanie byłoby zwyczajnym marnowaniem potencjału. Król Latino koncertuje, sprzedaje perfumy, ma stację paliw, a jego nazwiskiem sygnowane są kiełbasy, kabanosy i parówki. I trudno się dziwić, że taką gwiazdę każdy chce mieć u siebie.

W piątek 28 sierpnia Skolim pojawi się więc w Białymstoku. O godzinie 17 na Rynku Kościuszki rozpocznie koncert w ramach imprezy „Białystok Pełen Muzyki”. Wstęp jest bezpłatny, imprezę współorganizuje miasto, wcześniej działać będzie rodzinna strefa przygotowana przez Wodociągi Białostockie.

I tu zaczyna się problem. Oczywiście tylko dostrzegany przez niektórych.  Bo akurat kilka dni przed białostockim występem przez Polskę przetoczyła się awantura o repertuar Króla Latino. Internet obiegły nagrania z dziećmi bawiącymi się przy utworach, których teksty trudno pomylić z repertuarem Fasolek. Są przekleństwa, seks, bardzo bezpośrednie aluzje i cała reszta tego, dzięki czemu siedmiolatek może wrócić z koncertu bogatszy o kilka nowych pytań do rodziców.

Natychmiast pojawiło się więc pytanie: czy taki artysta powinien występować o godzinie 17, gdy pod sceną mogą stać dzieci? Może lepiej po 22? Może powinno być ostrzeżenie? Może urzędnicy powinni wcześniej ocenić repertuar? Wysłać alert RCB? A może przed wejściem na Rynek Kościuszki należy ustawić komisję, która będzie sprawdzała akty urodzenia i znajomość tekstów piosenek?

Problem jest ciekawy, bo dotyczy czegoś znacznie większego niż sam Skolim. Dzieci nie są oczywiście ani własnością państwa, ani własnością rodziców. Ale to rodzice ponoszą za nie odpowiedzialność i na co dzień podejmują tysiące decyzji dotyczących tego, co mogą oglądać, czego słuchać i gdzie chodzić. Jeżeli ktoś uważa, że siedmiolatek nie powinien słuchać Skolima, rozwiązanie wydaje się wyjątkowo skomplikowane: nie zabiera siedmiolatka na Skolima.

Nie trzeba do tego uchwały Rady Miasta, zarządzenia prezydenta, konsultacji społecznych ani powoływania pełnomocnika do spraw ochrony dzieci przed latino. Tyle że jest również druga strona tej historii.

Białostocki koncert nie jest prywatną imprezą w klubie. To bezpłatne wydarzenie w centrum miasta, współorganizowane przez samorząd i reklamowane jako pożegnanie wakacji dla mieszkańców. Organizator naprawdę może się zastanowić, czy o 17 powinien wyjść artysta z repertuarem zdecydowanie niepisanym dla najmłodszych. Można więc dyskutować o godzinie. Można informować rodziców, czego mają się spodziewać. Można nawet uznać, że przy miejskiej imprezie lepiej byłoby ustawić Skolima później.

Tylko nie udawajmy przy okazji, że właśnie odkryliśmy Skolima. Człowiek nie pojawił się wczoraj. Od dawna jest jedną z największych gwiazd muzyki tanecznej w Polsce. Gra dziesiątki koncertów, jego piosenki mają gigantyczne zasięgi, na występy przychodzą całe rodziny, a dzieci znają jego utwory zapewne znacznie lepiej niż większość oburzonych komentatorów.

Repertuar również nie zmienił mu się radykalnie w miniony wtorek. Skolim nie śpiewał wcześniej o dokarmianiu sikorek zimą, żeby nagle w sierpniu 2026 roku przejść na erotyczne disco. Dlatego najbardziej zabawne w całej aferze jest zbiorowe zdziwienie.

Przez długi czas Skolim jeździł po Polsce, zapełniał place, dożynki i festyny, dzieci stały pod scenami, rodzice nagrywali telefonami i wszystko było dobrze. Teraz nagle część Polski odkryła teksty jego piosenek i rozpoczęła debatę, czy państwo powinno chronić najmłodszych przed Królem Latino. A może wystarczyłoby coś znacznie prostszego?

Organizator informuje, jaki artysta wystąpi i czego można spodziewać się po jego repertuarze. Rodzic sprawdza, gdzie prowadzi swoje dziecko. A Skolim robi to, co robił do tej pory. Śpiewa. Potem jedzie na kolejny koncert. A po drodze być może zatrzymuje się na swojej stacji po kabanosy Skolima.

Bo wygląda na to, że największym problemem nie jest dziś to, czego słuchają dzieci, tylko kto akurat postanowił się tym oburzyć.

O niżu demograficznym mówi się w Polsce od lat. Zazwyczaj jednak w taki sposób, jakby był problemem przyszłości – czymś, czym będziemy musieli martwić się za 10 albo 20 lat. Tymczasem na Podlasiu jego skutki zaczynają być widoczne już teraz. I bardzo dobrze pokazują to przedszkola.

W województwie podlaskim działa 645 placówek przedszkolnych. Łącznie oferują one 47 172 miejsca, podczas gdy zapisanych jest 40 913 dzieci. Według dostępnych danych szacunkowo wolnych pozostaje aż 6937 miejsc. To niemal 15 proc. całej dostępnej infrastruktury. To nie jest też wyłącznie problem małych miejscowości. W samym Białymstoku działa 171 placówek przedszkolnych, które łącznie wykazują 2077 wolnych miejsc. Tylko w 24 placówkach nie ma już żadnego wolnego miejsca, natomiast aż 68 deklaruje co najmniej 10 wolnych miejsc. W 11 placówkach wolnych jest ponad 40 miejsc, a rekordzista wykazuje ich aż 126.

Tak duża liczba wolnych miejsc nie oznacza już pojedynczych pustych krzeseł przy stolikach. W praktyce może oznaczać, że w wielu placówkach nie udało się utworzyć części planowanych grup albo że istniejąca infrastruktura została przygotowana dla znacznie większej liczby dzieci, niż obecnie jest chętnych. Jeżeli taki stan będzie się pogłębiał, część przedszkoli będzie musiała ograniczać liczbę oddziałów, zatrudnienie, a w dalszej perspektywie niektóre placówki mogą po prostu znikać lub już to właśnie robią.

Zaczną znikać przedszkola

Przedszkole nie staje się znacznie tańsze tylko dlatego, że zamiast 100 dzieci chodzi do niego 70. Nadal trzeba ogrzać budynek, zapłacić za prąd, sprzątanie, administrację i utrzymanie obiektu. Nadal potrzebni są nauczyciele, woźne, kuchnia czy obsługa techniczna. Przy spadającej liczbie dzieci koszt utrzymania jednego miejsca zaczyna więc rosnąć. W pewnym momencie samorządy staną przed prostym rachunkiem ekonomicznym: czy utrzymywać kilka częściowo pustych placówek, czy połączyć grupy i skoncentrować dzieci w mniejszej liczbie budynków. A wiemy jak to jest, gdy politycy (szczególnie przed wyborami) muszą coś zlikwidować. Wolą utrzymywać pustą fikcję za nasze pieniądze – tak jak robią to ze szpitalami.

Szczególnie mocno będzie to odczuwalne w małych miejscowościach. Tam likwidacja przedszkola to wyrok na społeczność. Likwidacja i tak małej liczby miejsc pracy: dla nauczycieli, administracji, kucharek, pracowników obsługi i osób zajmujących się utrzymaniem budynku. Pośrednio tracą również firmy dostarczające żywność, środki czystości czy wykonujące remonty. Demografia zaczyna więc przekładać się na lokalną gospodarkę.

Za chwilę ta sama fala dotrze do szkół

Dzisiejsze przedszkolaki za moment staną się uczniami. Jeżeli dzieci rodzi się mniej, nie istnieje żaden mechanizm, dzięki któremu nagle więcej pojawi się ich w pierwszych klasach szkół podstawowych. Niż po prostu przesuwa się razem z kolejnymi rocznikami. Najpierw zmniejsza się liczba grup przedszkolnych. Następnie klas w szkołach podstawowych. Później problem dociera do liceów, techników i szkół zawodowych. I tutaj konsekwencje mogą być jeszcze większe.

W małych miejscowościach szkoła zaraz po urzędzie często jest jednym z największych pracodawców finansowanych przez samorząd. Jeżeli zamiast dwóch klas pierwszych będzie można utworzyć jedną, potrzeba mniej godzin nauczycielskich. Jeżeli uczniów będzie jeszcze mniej, pojawi się pytanie o sens utrzymywania całej szkoły. Możliwe będą łączenia klas, ograniczanie etatów, łączenie placówek, a w skrajnych przypadkach ich zamykanie.

Dla gmin oznacza to bardzo trudny wybór. Utrzymywanie prawie pustej szkoły jest kosztowne, ale jej likwidacja sprawia jednocześnie, że politycy opozycji powiedzą – a my nie zlikwidujemy. I w ten sposób może powstać demograficzne błędne koło.

Potem przyjdzie czas na uczelnie

Kolejna fala dotrze do szkół średnich, a następnie na uczelnie. Największe i najbardziej rozpoznawalne kierunki prawdopodobnie poradzą sobie stosunkowo dobrze. Znacznie trudniejsza sytuacja może czekać mniej popularne kierunki oraz mniejsze szkoły wyższe. W Białymstoku w zasadzie wszystkie uczelnie prywatne już zniknęły lub ledwo przędą. Jeżeli maturzystów będzie coraz mniej, może to oznaczać zamykanie kierunków, łączenie grup, ograniczanie zatrudnienia.

Biorąc pod uwagę jak już Białystok jest mało atrakcyjny dla studentów, których przez ostatnie lata liczba zmniejszyła się o kilkadziesiąt tysięcy. To dla stolicy województwa podlaskiego niska demografia oznacza wyrok. Studenci wynajmują mieszkania, korzystają z gastronomii, sklepów, transportu i usług. Mniej studentów oznacza więc nie tylko problem uniwersytetu czy politechniki. To również mniej pieniędzy pozostających w mieście.

A później zabraknie pracowników

Dzisiejsze dzieci za kilkanaście czy dwadzieścia lat wejdą na rynek pracy. A będzie ich znacznie mniej niż osób z licznych roczników, które będą wtedy przechodziły na emeryturę. GUS w głównym scenariuszu prognozy ludności przewiduje, że województwo podlaskie może zmniejszyć swoją populację z około 1,143 mln mieszkańców w 2022 roku do około 1,101 mln w 2030 roku, 1,035 mln w 2040 roku i zaledwie około 885 tys. w 2060 roku.

Nie będzie to więc wyłącznie problem tego, że „będzie nas trochę mniej”. Zmieni się również struktura wieku mieszkańców. Coraz mniej będzie ludzi młodych i osób w wieku produkcyjnym, a większą część społeczeństwa będą stanowić seniorzy. To już zaczyna być dostrzegalne gołym okiem teraz. To oznacza mniej pracowników utrzymujących gospodarkę i jednocześnie większe zapotrzebowanie na ochronę zdrowia, opiekę i usługi skierowane do osób starszych.

Firmy będą walczyły o życie

Podlaskie może wejść w znacznie trudniejszy scenariusz niż zwykły „brak pracowników”. Już dziś rynek pracy w Białymstoku jest po prostu bardzo słaby. Małe firmy regularnie znikają, część przedsiębiorców ogranicza działalność, a duże zakłady nie tworzą takiej liczby nowych miejsc pracy, która mogłaby zatrzymać młodych ludzi w regionie. Nie mamy tu zbyt wiele stanowisk dla wysokiej jakości specjalistów. Główny pracodawca to urząd i budżetówka. Czyli coś, co nie wytwarza PKB, a je zużywa.

W takim układzie niż demograficzny nie musi wcale spowodować, że nagle pracodawcy zaczną bić się o każdego pracownika. Może wydarzyć się coś znacznie gorszego: razem z liczbą mieszkańców będzie kurczył się cały lokalny rynek. Mniej ludzi to mniej klientów sklepów, restauracji, usług, mieszkań na wynajem czy lokalnych firm. Dla przedsiębiorcy oznacza to mniejsze obroty i jeszcze mniejszą opłacalność inwestowania w regionie.

Kolejne firmy mogą więc ograniczać zatrudnienie albo całkowicie znikać, a młody człowiek, który nie znajdzie tu odpowiedniej pracy, wyjedzie tam, gdzie rynek oferuje mu większy wybór i wyższe zarobki. Czyli to co już się dzieje, ale w wersji ekstremalnej. W ten sposób powstaje bardzo niebezpieczne sprzężenie zwrotne: mieszkańców jest mniej, więc gospodarka słabnie, a ponieważ gospodarka słabnie, kolejni mieszkańcy wyjeżdżają.

Samorządy również będą miały problem

Mniej mieszkańców oznacza także mniejszą bazę podatkową. Jeżeli z gminy wyjeżdżają osoby młode i pracujące, zmniejszają się wpływy związane z ich dochodami i lokalną konsumpcją. Jednocześnie drogi, wodociągi, szkoły, urzędy czy komunikację nadal trzeba utrzymywać. Infrastruktura nie kurczy się razem z liczbą mieszkańców. Droga o długości 10 kilometrów kosztuje podobnie niezależnie od tego, czy korzysta z niej 10 tys., czy 7 tys. osób. Dlatego depopulacja szczególnie dotkliwa może być dla niewielkich gmin wiejskich. Koszt utrzymania infrastruktury w przeliczeniu na jednego mieszkańca będzie tam systematycznie rósł. Podobnie odczuwa to Białystok, z którego młodzi uciekają do gmin sąsiednich. Zatem miasto jest drenowane podwójnie – niżem demograficznym oraz ucieczką do sąsiada.

Przedszkola są dopiero pierwszym ostrzeżeniem

Dane dotyczące wolnych miejsc w podlaskich przedszkolach warto więc potraktować jako coś więcej niż ciekawostkę. To pierwszy etap znacznie większej zmiany. Dzisiaj mamy za dużo miejsc w części przedszkoli. Za kilka lat problem przejdzie do podstawówek. Potem do szkół średnich i uczelni. Jeszcze później odczują go przedsiębiorcy. Prognozy demograficzne nie pozostawiają przy tym wiele miejsca na optymizm. Urząd Statystyczny w Białymstoku w najnowszym opracowaniu dotyczącym sytuacji demograficznej regionu przedstawia już prognozy aż do 2060 roku, również w podziale na poszczególne gminy.

Niż demograficzny nie jest więc czymś, co dopiero nadchodzi. On już trwa. Na razie można go zobaczyć w pustych miejscach w przedszkolach. Za kilkanaście lat zobaczymy go w kolejnych miejscach. I właśnie dlatego zamiast zastanawiać się wyłącznie nad tym, jak utrzymać wszystkie istniejące placówki, Podlaskie powinno już dziś odpowiedzieć sobie na znacznie trudniejsze pytanie: jak zorganizować region, jego edukację, gospodarkę i usługi publiczne tak, aby mogły dobrze funkcjonować także wtedy, gdy mieszkańców będzie znacznie mniej?

Od wejścia Polski do Unii Europejskiej minęły ponad dwie dekady. Białystok przez ten czas zmienił się wizualnie nie do poznania. Wyremontowano ulice, chodniki, place, budynki i przestrzenie publiczne. Powstały nowe drogi, stadion, kampus, parki i kolejne miejsca rekreacji. Miasto jest niewątpliwie bardziej estetyczne i wygodniejsze do życia niż w 2004 roku. Tylko że piękne miasto nie musi być miastem silnym gospodarczo.

Największym problemem Białegostoku ostatnich dwóch dekad nie jest bowiem brak inwestycji. Problem polega na tym, że ogromna część publicznej energii została skierowana na nadrabianie zaległości infrastrukturalnych, podczas gdy nie udało się stworzyć dziedziny, z którą Białystok byłby jednoznacznie kojarzony w Polsce i Europie.

Poznań ma silny przemysł, logistykę, handel i technologie. Wrocław przez lata budował pozycję jednego z najważniejszych polskich ośrodków IT, nowych technologii, przemysłu i centrów badawczo-rozwojowych. Kraków wykorzystał potencjał swoich uczelni, przyciągając międzynarodowe firmy technologiczne i centra usług.

A Białystok? Trudno wskazać odpowiedź. I właśnie to powinno niepokoić najbardziej.

Nie można przez kolejne 20 lat remontować miasta

Inwestycje infrastrukturalne były potrzebne. Problem zaczyna się wtedy, gdy stają się właściwie jedyną wizją rozwoju. Nie da się bez końca budować przewagi gospodarczej miasta na kolejnych remontach ulic, rewitalizacjach placów czy wymianie nawierzchni chodników. Takie inwestycje poprawiają jakość życia, ale nie powodują automatycznie, że powstają wysoko płatne miejsca pracy. Nie zatrzymują absolwentów uczelni. Nie ściągają naukowców. Nie tworzą przedsiębiorstw sprzedających swoje produkty na świecie. Potrzebna jest specjalizacja.

Białystok prawdopodobnie nie zostanie drugim Poznaniem pod względem przemysłu. Nie dogoni Warszawy jako centrum finansowego. Trudno będzie również powtórzyć drogę Krakowa czy Wrocławia, które swoją przewagę w sektorze międzynarodowych usług i IT budowały przez lata. Ale właśnie teraz pojawiło się coś, czego dwadzieścia lat temu praktycznie nie było. To sztuczna inteligencja. To jedna z największych zmian technologicznych od czasu upowszechnienia internetu. I jednocześnie rynek, którego podział dopiero trwa.

Wyścig już się rozpoczął

Problem w tym, że inne miasta również to zauważyły. Poznań buduje dziś swoją pozycję między innymi wokół PIAST-AI. Poznańskie Centrum Superkomputerowo-Sieciowe wraz z partnerami tworzy jedną z polskich fabryk sztucznej inteligencji należących do europejskiej sieci AI Factories. Komisja Europejska zalicza PIAST AIF do europejskiej infrastruktury mającej umożliwiać przedsiębiorstwom, naukowcom i startupom korzystanie z zaawansowanych zasobów AI.

To niezwykle ważne, bo za kilka czy kilkanaście lat zdanie „Poznań jest jednym z polskich centrów sztucznej inteligencji” może być równie naturalne jak dzisiejsze skojarzenie Wrocławia z sektorem IT. Białystok nie ma jeszcze takiej pozycji. Ale nie oznacza to, że startuje od zera.

Białystok ma ludzi. Tylko trzeba stworzyć im miejsce.

Politechnika Białostocka posiada Wydział Informatyki i już prowadzi projekty dotyczące sztucznej inteligencji. Jest między innymi liderem międzynarodowego projektu MAESTRO-AI, realizowanego wspólnie z uczelniami z Grecji, Rumunii i Portugalii, dotyczącego wykorzystania AI w nauczaniu matematyki i programowania. Uczelnia wprowadziła również własne zasady dotyczące stosowania generatywnej sztucznej inteligencji, rozwija kompetencje pracowników i studentów oraz wykorzystanie AI w badaniach, dydaktyce i administracji.

Jest Uniwersytet w Białymstoku, na którym w roku akademickim 2025/2026 kształci się ponad 8,5 tys. studentów. Są kolejne uczelnie, przedsiębiorcy oraz młodzi ludzie, którzy dziś po ukończeniu informatyki, matematyki czy kierunków technicznych nie zawsze znajdują w Białymstoku pracę odpowiadającą ich ambicjom. I tutaj pojawia się zasadnicze pytanie.

Co by się stało, gdyby Białystok podjął polityczną i gospodarczą decyzję, by być jednym z najważniejszych polskich ośrodków zastosowań sztucznej inteligencji?

Nie jako hasło promocyjne na konferencję. Jako plan na dziesięć lat.

Białystok nie musi budować własnego ChatGPT

Sztuczna inteligencja to znacznie więcej niż ChatGPT i generowanie tekstów. W dużym uproszczeniu jest to grupa technologii, które pozwalają komputerom analizować ogromne ilości danych, rozpoznawać w nich wzorce, przewidywać zdarzenia i podejmować lub wspierać decyzje. AI potrafi analizować zdjęcia rentgenowskie, wykrywać wady produktów na linii produkcyjnej, przewidywać awarie maszyn, sterować ruchem, rozpoznawać choroby roślin, optymalizować zużycie energii czy pomagać w projektowaniu nowych leków. Chatboty są więc tylko jednym z najbardziej widocznych zastosowań sztucznej inteligencji. Jej prawdziwa gospodarcza siła kryje się przede wszystkim tam, gdzie pozwala wykonywać zadania szybciej, dokładniej i taniej albo rozwiązywać problemy, których człowiek nie byłby w stanie samodzielnie przeanalizować ze względu na ogromną ilość danych.

Próba konkurowania z największymi światowymi firmami w tworzeniu gigantycznych modeli AI byłaby absurdalna. Potrzebne są do tego miliardy, ogromna infrastruktura obliczeniowa i tysiące specjalistów. Ale gospodarka oparta na sztucznej inteligencji jest znacznie szersza. Największą szansą Białegostoku mogłyby być praktyczne zastosowania AI w konkretnych branżach. Podlaskie jest jednym z najważniejszych regionów rolniczych i spożywczych w Polsce. Można rozwijać tutaj AI dla rolnictwa, mleczarstwa i przemysłu spożywczego: analizę obrazu, automatykę, robotykę, przewidywanie produkcji, wykrywanie chorób roślin, kontrolę jakości czy optymalizację zużycia energii.

Białystok posiada silne środowisko medyczne. To naturalna przestrzeń dla rozwoju systemów wspierających diagnostykę, analizę obrazów medycznych, zarządzanie ochroną zdrowia czy badania nad wykorzystaniem danych. Mamy przemysł maszynowy, firmy technologiczne i produkcyjne. Tutaj sztuczna inteligencja może być wykorzystywana do automatyzacji, analizy jakości produkcji, robotyki czy przewidywania awarii urządzeń. To właśnie w takich niszach można budować specjalizację. Nie „AI do wszystkiego”. AI do rzeczy, w których Podlasie już posiada doświadczenie.

Pierwszy krok już wykonano. Ale to zdecydowanie za mało.

W lipcu 2026 roku ogłoszono projekt „AI4Business – Centrum Sztucznej Inteligencji i Wsparcia Transformacji Cyfrowej Przedsiębiorstw”. Jego wartość wynosi 6,3 mln zł, z czego 5,3 mln zł pochodzi z funduszy europejskich. Projekt ma pomóc co najmniej 65 podlaskim małym i średnim przedsiębiorstwom między innymi w audytach, pilotażach i przygotowaniu wdrożeń wykorzystujących AI. To bardzo dobry kierunek. Tylko że 65 przedsiębiorstw nie zmieni gospodarczej pozycji regionu. Potrzebujemy myślenia w znacznie większej skali.

Wyobraźmy sobie Białostockie Centrum Sztucznej Inteligencji stworzone wspólnie przez miasto, województwo, Politechnikę Białostocką, Uniwersytet w Białymstoku, środowisko medyczne oraz przedsiębiorców. Nie kolejny urząd z sekretariatem, dyrektorem i kilkoma konferencjami rocznie. Prawdziwe centrum badawczo-wdrożeniowe.

Miejsce posiadające infrastrukturę obliczeniową, laboratoria, zespoły badawcze i fundusz umożliwiający finansowanie eksperymentalnych projektów. Miejsce, do którego przedsiębiorca przychodzi z problemem technologicznym, a naukowcy i programiści pomagają stworzyć rozwiązanie wykorzystujące AI. Obok niego powinien powstać program przyciągania startupów technologicznych. Tanie lub bezpłatne biura. Dostęp do infrastruktury. Granty na pierwsze projekty. Współpraca z uczelniami. Dostęp do przedsiębiorstw, w których można testować rozwiązania.

A przede wszystkim bardzo jasny komunikat wysyłany przez następne dziesięć lat: Jeżeli chcesz rozwijać sztuczną inteligencję w Polsce, możesz robić to w Białymstoku.

Trzeba zatrzymać najlepszych studentów

Białystok co roku kształci młodych ludzi, a następnie wysyła ich do Warszawy, Krakowa, Wrocławia czy za granicę. To jeden z najbardziej absurdalnych mechanizmów rozwojowych. Państwo i samorządy wydają pieniądze na szkoły. Miasto tworzy infrastrukturę. Uczelnie kształcą specjalistę przez pięć lat. A kiedy człowiek osiąga wiek, w którym zaczyna generować największą wartość gospodarczą, wyjeżdża, ponieważ gdzie indziej czeka na niego lepsza praca.

Jeżeli Białystok chce zatrzymywać ambitnych dwudziesto- i trzydziestolatków, potrzebuje gospodarki oferującej im coś więcej niż argument, że tutaj są mniejsze korki i tańsze mieszkania niż w Warszawie. Potrzebuje ambitnych miejsc pracy. AI może takie miejsca stworzyć.

Być może właśnie małe miasto ma swoją przewagę

Białystok nie musi kopiować Warszawy. Odległości są niewielkie. Uczelnie, przedsiębiorcy i administracja znajdują się blisko siebie. Znacznie łatwiej stworzyć środowisko, w którym rektor, przedsiębiorca, prezydent miasta, marszałek i twórca startupu rzeczywiście mogą współpracować. Na równych zasadach. W technologiach często właśnie takie skupiska tworzą największą wartość. Warunek jest jeden: wszyscy muszą wiedzieć, dokąd zmierzają.

Jeżeli każdy będzie realizował własny niewielki projekt, organizował własną konferencję i wydawał kolejne kilka milionów złotych z funduszy europejskich, za dziesięć lat prawdopodobnie będziemy dokładnie w tym samym miejscu. Tylko chodniki będą jeszcze równiejsze.

Potrzeba decyzji

Najważniejszą rzeczą, której brakowało Białemustokowi po 2004 roku, nie były pieniądze. Tych dzięki członkostwu Polski w Unii Europejskiej pojawiło się bardzo dużo. Brakowało wielkiej gospodarczej ambicji. Odpowiedzi na pytanie w czym Białystok ma być naprawdę dobry. Przez ponad dwadzieścia lat takiej odpowiedzi nie znaleźliśmy. Sztuczna inteligencja daje możliwość, aby spróbować jeszcze raz.

Nie chodzi o ogłoszenie Białegostoku „polską Doliną Krzemową”. Takie hasło szybko stałoby się karykaturalne. Nie chodzi również o kolejną strategię liczącą 200 stron, która po konferencji trafi na półkę archiwum. Potrzeba kilku konkretnych decyzji: specjalizacji, centrum badawczo-wdrożeniowego, pieniędzy na startupy i badania, współpracy uczelni z przedsiębiorstwami, przyciągania specjalistów oraz konsekwentnego budowania marki miasta przez wiele lat.

Efekty nie pojawią się po jednej kadencji samorządu. Ale właśnie w ten sposób rozwijały się miasta, którym dziś zazdrościmy ich pozycji. W 2040 roku Białystok może być miastem, o którym mówi się w Polsce: tam powstają ciekawe rozwiązania wykorzystujące sztuczną inteligencję. Może też być miastem z kolejnymi pięknie wyremontowanymi ulicami, z którego najbardziej ambitni młodzi ludzie nadal wyjeżdżają rozwijać przyszłość gdzie indziej. Tym razem warto nie przespać swojej szansy.

Ten tytuł może zabrzmieć jak jakaś herezja, ale gdy zapoznacie się z merytorycznymi argumentami, sami powiecie, że Białystok wyda pół miliarda na halę, która nie jest nikomu potrzebna.

Stolica województwa jest coraz bliżej budowy hali widowiskowo-sportowej. Do przetargu zgłosiły się trzy firmy, a najtańsza oferta opiewa na blisko 485 milionów złotych. Jeżeli wszystko pójdzie zgodnie z planem, po podpisaniu umowy wykonawca będzie miał 30 miesięcy na zakończenie inwestycji.

Można byłoby więc powiedzieć: wreszcie. O hali mówi się przecież w Białymstoku od kilkunastu lat. Problem polega na tym, że przez te kilkanaście lat zmieniło się miasto, zmienił się rynek wydarzeń, zmieniły się oczekiwania publiczności i zmieniła się skala przedsięwzięć organizowanych w Polsce. Tymczasem Białystok nadal próbuje zrealizować pomysł będący odpowiedzią na potrzeby z zupełnie innej epoki.

To nie jest zarzut do prezydenta Tadeusza Truskolaskiego, że hali wcześniej nie zbudował. Historia tej inwestycji sięga co najmniej 2012 roku, kiedy rozstrzygnięto konkurs architektoniczny. Później przedsięwzięcie na lata utknęło między kolejnymi procedurami, dokumentami, decyzjami i zastrzeżeniami dotyczącymi planowanej lokalizacji. Pozwolenie na budowę miasto otrzymało dopiero w 2024 roku. Można więc przyjąć, że władze Białegostoku rzeczywiście próbowały doprowadzić projekt do końca, lecz przez wiele lat nie mogły tego zrobić.

Tyle że właśnie dlatego należało w pewnym momencie zatrzymać się i zadać podstawowe pytanie: czy hala wymyślona kilkanaście lat temu nadal jest tym, czego Białystok potrzebuje najbardziej?

Hala dla sportu, którego w Białymstoku nie ma

Planowany obiekt ma mieć ponad 30 tysięcy metrów kwadratowych powierzchni, cztery kondygnacje i widownię na około 6,4 tysiąca osób. W środku powstaną boiska, trybuny, zaplecze treningowe, strefa odnowy biologicznej, przestrzenie dla zawodników, artystów i mediów, lokale gastronomiczne oraz centrum konferencyjne.

Na papierze wygląda to imponująco. Tylko komu właściwie ma służyć największa funkcja tego obiektu, czyli arena sportowa na kilka tysięcy widzów?

Białystok nie ma dziś ani w koszykówce, ani w siatkówce, ani w piłce ręcznej zespołu grającego w najwyższej klasie rozgrywkowej. Tym bardziej nie ma drużyny, której regularne mecze przyciągałyby sześć tysięcy kibiców. Duża hala może pomóc klubom się rozwinąć, ale nie stworzy automatycznie silnej drużyny, sponsorów, wieloletniego finansowania ani tysięcy kibiców. Wznoszenie ogromnego obiektu z nadzieją, że kiedyś pojawi się zespół, który będzie go regularnie zapełniał, przypomina budowę portu w oczekiwaniu, że później znajdą się statki. Najpierw musi być popyt.

Na największe koncerty hala będzie za mała

Drugim argumentem mają być koncerty. I tu problem z wielkością obiektu staje się jeszcze bardziej widoczny. Stadion miejski ma ponad 22 tysiące miejsc na trybunach. Podczas koncertów dochodzi do tego publiczność stojąca na płycie. Koncert Sanah pokazał, że w Białymstoku można zgromadzić około 25 tysięcy widzów. Stadion, który przede wszystkim służy Jagiellonii, jest jednocześnie miejscem zdolnym przyjąć największe wydarzenia muzyczne organizowane w regionie.

Hala z widownią na około 6,4 tysiąca osób, nawet po ustawieniu części publiczności na płycie, pozostanie obiektem kilka razy mniejszym. Nie będzie więc realną konkurencją dla stadionów, na których występują największe gwiazdy. Stadion ma 22 372 miejsca na trybunach, a sam obiekt reklamuje się również jako przestrzeń do organizowania koncertów i dużych wydarzeń kulturalnych.

Nowa hala może oczywiście przyciągnąć wykonawców, dla których stadion jest za duży. Ale w tym segmencie rynku Białystok nie znajduje się na pustyni. Są kluby, sale widowiskowe, kampus Uniwersytetu w Białymstoku, obiekty sportowe, a przede wszystkim Opera i Filharmonia Podlaska. Nie chodzi więc o to, że w hali nie odbędzie się żaden koncert. Odbędą się. Pytanie brzmi, czy sporadyczne występy na kilka tysięcy osób uzasadniają wydanie niemal pół miliarda złotych i późniejsze ponoszenie kosztów utrzymania całego obiektu.

Opera już ma scenę, której może pozazdrościć wiele miast

W oficjalnych zapowiedziach hali pojawiają się również spektakle i wydarzenia kulturalne. Tyle że Białystok posiada Operę i Filharmonię Podlaską – obiekt stworzony właśnie do realizacji wymagających przedsięwzięć scenicznych.

Duża Scena Opery ma około 20 metrów szerokości i 16 metrów głębokości. Wyposażono ją w cztery dwupoziomowe zapadnie, scenę obrotową, 53 sztankiety, automatyczną mechanikę sceniczną oraz rozbudowany system oświetlenia i nagłośnienia. Widownia może być konfigurowana na ponad tysiąc osób. To nie jest zwykła sala ze sceną ustawioną na końcu parkietu, lecz jeden z najbardziej zaawansowanych technologicznie obiektów teatralnych w tej części Polski.

Hala sportowa może przyjąć objazdowy musical, kabaret, widowisko telewizyjne albo koncert z własną produkcją. Nie zastąpi jednak Opery jako miejsca stworzonego do wystawiania spektakli. Będzie po prostu kolejną przestrzenią, którą trzeba będzie zapełnić wydarzeniami, aby nie świeciła pustkami.

Konferencje i targi? Miejsce już jest

Kolejnymi funkcjami mają być konferencje, wystawy i wydarzenia biznesowe. Również tutaj trudno wskazać brak infrastruktury, który uzasadniałby inwestycję tej skali.

Stadion miejski dysponuje dwunastoma salami rozmieszczonymi na czterech kondygnacjach. Największe przestrzenie mają prawie 1300 metrów kwadratowych i mogą przyjmować kilkaset osób. Sam stadion oferuje organizację konferencji, szkoleń, wydarzeń firmowych i targów. Do wykorzystania są również powierzchnie wystawiennicze wewnątrz i na zewnątrz obiektu, a w szczególnych przypadkach nawet płyta główna o powierzchni około 7500 metrów kwadratowych.

Do tego dochodzą hotele, uczelnie, Opera, Białostocki Park Naukowo-Technologiczny oraz liczne prywatne centra konferencyjne. Białystok może potrzebować lepszej koordynacji i promocji tych przestrzeni, ale trudno twierdzić, że cierpi na brak sal, w których da się przeprowadzić konferencję.

Pół miliarda za uzupełnienie istniejącej oferty

Najtańsza oferta w przetargu wynosi niemal 485 milionów złotych brutto. Najdroższa przekracza 537 milionów. Do tego trzeba będzie doliczyć późniejsze wyposażenie, bieżące utrzymanie, ogrzewanie, ochronę, remonty, obsługę techniczną i ewentualne dopłaty do funkcjonowania obiektu. Za te pieniądze Białystok nie otrzyma ani hali odpowiadającej na potrzeby istniejącego klubu z wielotysięczną publicznością, ani największej areny koncertowej we wschodniej Polsce, ani obiektu kulturalnego przewyższającego możliwości Opery, ani jedynego miejsca zdolnego przyjmować targi i kongresy.

Otrzyma bardzo drogi obiekt, który będzie po trochu halą sportową, salą koncertową, centrum konferencyjnym, powierzchnią targową i zapleczem rekreacyjnym. Każdą z tych funkcji będzie spełniał, ale w niemal każdej będzie konkurował z miejscami, które już w Białymstoku istnieją.

I właśnie tutaj znajduje się największa słabość tej inwestycji. Nie chodzi o to, że hala będzie całkowicie bezużyteczna. Z pewnością znajdzie zastosowanie. W tak dużym mieście zawsze da się zorganizować mecze, gale, targi, koncerty, widowiska, kongresy i imprezy szkolne. Pytanie nie brzmi jednak: czy cokolwiek będzie się tam odbywać? Pytanie brzmi: czy korzyści będą warte pół miliarda złotych?

Albo naprawdę duża arena, albo znacznie tańszy obiekt

Gdyby Białystok zdecydował się stworzyć obiekt o rzeczywiście ponadregionalnej skali, zdolny przyciągać największe koncerty i wydarzenia z całej Polski oraz krajów sąsiednich, rozmowa wyglądałaby inaczej. Musiałaby to jednak być arena mieszcząca dziesiątki tysięcy osób – w skrajnym wariancie nawet około 40–50 tysięcy – a więc obiekt o znaczeniu krajowym, nie lokalna hala powiększona o centrum konferencyjne.

Taka inwestycja również byłaby niezwykle droga i obarczona ogromnym ryzykiem. Miałaby jednak przynajmniej czytelny cel: sprawić, aby Białystok stał się jednym z najważniejszych miejsc wielkich wydarzeń w Polsce.

Alternatywą byłaby dużo mniejsza i tańsza hala sportowa, odpowiadająca realnym potrzebom miejscowych klubów, szkół, zawodników i mieszkańców. Bez monumentalnej formy, bez kosztownego udawania centrum wszystkiego i bez tworzenia obiektu, który od pierwszego dnia będzie musiał walczyć o wydarzenia z Operą i stadionem.

Miasto wybrało rozwiązanie pośrednie, a rozwiązania pośrednie bywają najdroższe. Hala będzie zbyt duża dla większości lokalnych drużyn, ale za mała dla największych koncertów. Będzie oferowała rozbudowaną scenę wydarzeń, choć Białystok ma Operę. Będzie posiadała sale konferencyjne i powierzchnie targowe, choć takie przestrzenie działają już na stadionie.

Kilkanaście lat temu hala na 6,4 tysiąca miejsc mogła być symbolem skoku cywilizacyjnego Białegostoku. Dzisiaj wygląda raczej jak spóźniona odpowiedź na pytanie, którego nikt już nie zadaje.

Najgorszym argumentem za jej budową byłoby stwierdzenie, że skoro mieszkańcy czekali na nią tak długo, to teraz trzeba ją wybudować za wszelką cenę. Czasem długo oczekiwana inwestycja staje się jeszcze bardziej potrzebna. Czasem jednak po latach okazuje się, że świat poszedł dalej, a projekt został w miejscu.

Białystok powinien więc jeszcze raz policzyć nie tylko koszt budowy hali, lecz także cenę jej późniejszego utrzymania i realną liczbę wydarzeń, których nie da się zorganizować w żadnym z istniejących obiektów. Bo pół miliarda złotych to zbyt duża kwota, by wydawać ją wyłącznie po to, aby po kilkunastu latach móc powiedzieć: wreszcie ją mamy.