W centrum Białegostoku, przy ulicy św. Mikołaja 8, trwa przebudowa XIX-wiecznej kamienicy. Z dawnego budynku pozostaną zabytkowe elewacje: frontowa i fragment bocznej. Resztę zastąpi współczesna konstrukcja. Po latach niszczenia, ekspertyz, sporów i administracyjnych przepychanek wreszcie powstanie coś, co będzie można użytkować. Zabytkowa ściana zostanie wkomponowana w nowoczesny budynek.
I właściwie można byłoby się z tego cieszyć. Tyle że historia tej nieruchomości pokazuje jeden z zasadniczych problemów polskiej ochrony zabytków. Problem, o którym mówi się zdecydowanie za rzadko: czy nasze państwo rzeczywiście chce ratować zabytki, czy jedynie wydawać decyzje zabraniające ich przebudowy, nawet jeśli alternatywą jest dalsze niszczenie?
Partnerzy portalu:
Bo między ochroną dziedzictwa a administracyjnym uporem istnieje zasadnicza różnica. I nie zawsze urzędnicy potrafią ją dostrzec.
Ruina, którą kupiono za prawie osiem milionów
Cofnijmy się do marca 2008 roku. Firma Greenstar, reprezentowana przez obecnego prezesa PZPN – Cezarego Kuleszę, wygrywa miejski przetarg na nieruchomość przy św. Mikołaja 8. Płaci 7,86 mln zł. To niemal dwukrotność ceny wywoławczej. Już wtedy kamienica jest ruiną. Co więcej, już wtedy wiadomo było, że jej stan techniczny może uniemożliwiać klasyczny remont. Ówczesna „Gazeta Współczesna” pisze wprost, że inwestor zamierza rozebrać stary budynek i wznieść w jego miejscu nową zabudowę mieszkaniowo-usługową.
To istotne, ponieważ nie mamy tutaj historii pięknego, zadbanego zabytku, którego właściciel pewnego dnia postanowił się pozbyć, żeby postawić apartamentowiec. Budynek był w bardzo złym stanie jeszcze przed sprzedażą. Oczywiście kupujący doskonale wiedział, co nabywa. Nie był przypadkowym spadkobiercą zabytku, któremu państwo nagle narzuciło kosztowne obowiązki. Kupił atrakcyjny grunt w centrum miasta z zamiarem przeprowadzenia inwestycji.
Tyle że od zakupu do rozpoczęcia obecnych prac minęło osiemnaście lat. Osiemnaście lat, podczas których budynek nie stawał się młodszy, bezpieczniejszy ani łatwiejszy do uratowania.
Konstruktor mówi: rozebrać. Konserwator mówi: chronić
W latach 2008, 2013, 2017 i 2019 powstawały kolejne ekspertyzy techniczne przygotowane przez konstruktora Jana Murawiejskiego na zlecenie właściciela. Ich wnioski były jednoznaczne: konstrukcja budynku znajduje się w katastrofalnym stanie, a próba przeprowadzenia tradycyjnego remontu grozi zawaleniem. W kwietniu 2019 roku Powiatowy Inspektorat Nadzoru Budowlanego przygotował projekt decyzji nakazującej rozbiórkę kamienicy. I właśnie wtedy do akcji zdecydowanie wkroczyły służby konserwatorskie.
Ówczesna podlaska wojewódzka konserwator zabytków, prof. Małgorzata Dajnowicz, rozpoczęła procedurę wpisania kamienicy do rejestru zabytków. Argumentowała, że budynek stanowi cenny przykład XIX-wiecznej architektury czynszowej i świadectwo historii wielokulturowego Białegostoku. Trudno kwestionować jego wartość historyczną. Problem polegał na czymś innym.
Co zrobić z zabytkiem, którego remont może skończyć się katastrofą budowlaną? Czy należy za wszelką cenę chronić cały budynek, nawet jeśli specjaliści od konstrukcji ostrzegają, że może się zawalić? Czy może lepiej ocalić te elementy, które rzeczywiście da się zachować, a pozostałą część zastąpić nową zabudową? Ostatecznie wybrano drugie rozwiązanie. Co ważne, z propozycją ochrony tylko części kamienicy wystąpił sam właściciel. W listopadzie 2019 roku konserwator wpisała do rejestru zabytków elewację frontową oraz ośmiometrowy fragment elewacji wschodniej.
Ówczesna konserwator ostatecznie zaakceptowała rozwiązanie znacznie bardziej pragmatyczne. Tylko dlaczego dojście do niego było tak trudne? I dlaczego na tym historia problemów się nie skończyła?
Zabytkowa ściana, której plan zagospodarowania nie przewidział
W tej historii jest jeszcze jeden szczegół, znakomicie pokazujący administracyjne absurdy. Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego z 2012 roku przewidywał cofnięcie linii nowej zabudowy w głąb działki. Tymczasem zabytkowa elewacja, którą postanowiono zachować, stała dokładnie tam, gdzie stała od XIX wieku. Nie można było jej przesunąć, bo została objęta ochroną konserwatorską. Nie można było też swobodnie zaprojektować nowego budynku, bo przeszkadzały zapisy planu.
W efekcie powstała sytuacja, w której miasto chciało zachować historyczną ścianę, ale własne przepisy utrudniały zbudowanie czegokolwiek sensownego za nią. W 2020 roku miejski konserwator uzgodnił warunki rozbiórki pozostałej części kamienicy. Projekt przewidywał wykonanie specjalnej konstrukcji wspierającej zabytkowe elewacje. W styczniu 2021 roku nadzór budowlany odmówił jednak wydania nakazu rozbiórki. Przyczyna była proceduralna: projekt obejmował również budowę konstrukcji wsporczej, której nadzór nie miał kompetencji zatwierdzić w tym trybie.
Zatem konserwator dopuszczał określony sposób przeprowadzenia prac, ale nadzór budowlany nie mógł wydać oczekiwanej decyzji na podstawie przedstawionego projektu. Dopiero 18 września 2023 roku Rada Miasta Białystok uchwaliła zmianę planu miejscowego, która wprost umożliwiła wkomponowanie zabytkowych elewacji w nowoczesną zabudowę, a także rozbiórkę pozostałych fragmentów budynku.
Rozwiązanie, które dzisiaj wydaje się oczywiste, wymagało wieloletniego dochodzenia do administracyjnego porządku.
Konserwator nie jest właścicielem. Ale decyduje jak właściciel.
W tym miejscu dochodzimy do szerszego problemu. W Polsce prywatna własność zabytku bywa szczególnym rodzajem własności. Właściciel ma ponosić koszty utrzymania budynku, zabezpieczać go, remontować, odpowiadać za jego stan i bezpieczeństwo. Jednocześnie o zakresie dopuszczalnych prac w ogromnym stopniu decydują urzędnicy. Sama potrzeba uzgadniania prac jest zrozumiała. Gdyby każdy mógł dowolnie przebudowywać zabytki, szybko stracilibyśmy sporą część naszego dziedzictwa.
Problem pojawia się wtedy, gdy konserwator staje się przede wszystkim urzędnikiem od mówienia „nie”, zamiast partnerem pomagającym znaleźć sposób na uratowanie budynku. Łatwo jest nakazać zachowanie starej stolarki, historycznych tynków, oryginalnej konstrukcji czy całej bryły. Znacznie trudniej odpowiedzieć na pytanie, kto za to zapłaci i czy w ogóle jest to technicznie możliwe.
A przecież zabytkowe budynki nie stoją poza prawami fizyki i ekonomii. Drewno gnije, cegła kruszeje, fundamenty osiadają. Każdy kolejny rok bez remontu oznacza zazwyczaj wzrost kosztów i zmniejszenie szans na zachowanie oryginalnej konstrukcji. Jeżeli państwo uznaje, że prywatny budynek ma tak wielką wartość dla społeczeństwa, że nie wolno go przebudować w ekonomicznie uzasadniony sposób, powinno również poważnie uczestniczyć w kosztach jego ratowania.
Nie wystarczy nakazać. Trzeba jeszcze stworzyć realne warunki wykonania nakazu. Tymczasem z perspektywy właściciela może powstać dość ponury rachunek: remont zwykłego budynku jest drogi, remont zabytku jest jeszcze droższy, a uzyskanie zgód potrafi trwać latami. W tym czasie nieruchomość nie przynosi dochodów, za to generuje kolejne koszty.
Trudno się dziwić, że taki system nie tylko może zniechęcać do inwestowania w historyczne nieruchomości. On wręcz zachęca do czekania aż wszystko się zawali, by mieć tylko atrakcyjną działkę bez kłopotu.
Najgorszy zabytek to ten, którego nie opłaca się ratować
W ochronie zabytków istnieje niebezpieczna pokusa mylenia intencji z rezultatami. Urzędnik, który odmawia zgody na przebudowę, może mieć poczucie dobrze spełnionego obowiązku. Przecież obronił zabytek przed ingerencją inwestora. Tylko co właściwie obronił, jeżeli po kolejnych pięciu latach budynek ma zawalony dach, przegniłe stropy i popękane ściany?
Czy lepiej mieć budynek zachowany na papierze, którego nikt nie może użytkować, czy nowoczesny, funkcjonalny obiekt z autentycznymi, zachowanymi elementami historycznej architektury? Popatrzmy na Galerię Alfa czy też budynek, który powstaje przy Al. Piłsudskiego – gdzie też nie uratowano dawnej fabryki, ale tyle ile mogli.
Oczywiście nie każdy zabytek można sprowadzić do dekoracyjnej fasady. W wielu przypadkach wartością historyczną jest również układ wnętrz, konstrukcja, klatka schodowa czy cała bryła. Zastąpienie wszystkiego poza ścianą nową zabudową może prowadzić do powstawania atrap historii. Ale równie absurdalne jest traktowanie wszystkich starych budynków tak, jakby miały jednakową wartość i jednakowe możliwości konserwacji.
Ochrona zabytków powinna być stopniowana. W jednym przypadku bezwzględnie chronimy całość. W innym dopuszczamy daleko idącą modernizację. W jeszcze innym zachowujemy najcenniejsze fragmenty, umożliwiając wykorzystanie pozostałej części nieruchomości. I takie decyzje powinny zapadać możliwie szybko, na podstawie rzetelnych ekspertyz, z uwzględnieniem nie tylko historii architektury, ale także wiedzy konstruktorów i realiów ekonomicznych.
Co najważniejsze, wartość zabytku i możliwości jego zachowania należy oceniać odpowiednio wcześnie, a nie dopiero wtedy, gdy nadzór budowlany rozważa nakaz rozbiórki.
Osiemnaście lat później rozwiązanie wreszcie jest możliwe
Historia kamienicy przy św. Mikołaja 8 dowodzi, że przez wiele lat nie udało się stworzyć skutecznej ścieżki pozwalającej pogodzić ochronę historycznej zabudowy z jej dalszym użytkowaniem. Kompromis ostatecznie znaleziono. Zabytkowe elewacje mają pozostać, a za nimi powstanie nowoczesna konstrukcja.
Warto jednak zapytać, ile innych kamienic w Białymstoku i całej Polsce wciąż znajduje się w podobnym administracyjnym zawieszeniu. Ile budynków niszczeje, ponieważ urzędnicy nie godzą się na częściową przebudowę? Ile z nich można byłoby jeszcze uratować, gdyby zamiast nakazów i zakazów wcześniej wypracowano rozsądny kompromis?
Ochrona zabytków nie może polegać wyłącznie na ochronie urzędniczej decyzji przed zmianą. Powinna polegać na ochronie rzeczywistych budynków przed zniszczeniem. Bo historia nie mieszka w rejestrach, decyzjach administracyjnych ani pieczątkach konserwatora. Mieszka w murach, które trzeba utrzymać przy życiu. A jeśli po osiemnastu latach chronienia budynku zostaje z niego tylko ściana, warto zapytać nie tylko o to, co udało się uratować, ale również o to, przez kogo nie udało się uratować więcej.




