Za każdym razem, gdy publikujemy tekst dotyczący konieczności zmniejszenia Siemianówki, by ratować Narew, bo brudny i zdegradowany zalew zabiera rzece wodę – pojawia się ten sam typ komentarzy. Próbujący tłumaczyć, że to nie Siemianówka jest winna, a Białoruś, która miałaby swoimi inwestycjami wpływać na poziom rzeki. Sprawdziliśmy dogłębnie rosyjskojęzyczny internet. Jakie wnioski z tego przeszukania płyną?

Narew nie zaczyna się w zbiorniku Siemianówka. Jej źródła znajdują się na Białorusi, w rejonie bagna Dzikie i Puszczy Białowieskiej. Zanim rzeka przekroczy granicę z Polską i wpłynie do zbiornika, pokonuje po białoruskiej stronie około 44 kilometrów. Może więc pojawić się pytanie, czy przyczyn niskiego poziomu Narwi należy szukać właśnie tam.

Dostępne materiały nie dają jednak nawet cienia podstaw do takiego wniosku. Przeciwnie, w białoruskich opracowaniach przyrodniczych Narew jest opisywana jako rzeka, która spośród cieków Puszczy Białowieskiej ucierpiała wskutek melioracji stosunkowo najmniej. Bezpośrednio z jej systemem związany jest tylko jeden większy obszar melioracyjny – „Borki–Popielewo” o powierzchni około 470 hektarów – oraz pojedyncze, stare kanały w górnym biegu rzeki.

Taki system może lokalnie przyspieszać odpływ wody z gruntów i mokradeł. Nie jest jednak odpowiednikiem dużej zapory ani zbiornika retencyjnego. Nie znaleźliśmy również informacji, by na białoruskim odcinku Narwi funkcjonowała budowla pozwalająca zatrzymywać znaczne ilości wody, regulować przepływ do Polski albo przekierowywać go do innej zlewni.

Warto też uważać na częste pomieszanie Narwi z Narewką. To właśnie Narewka, będąca dopływem Narwi, została na białoruskim odcinku znacznie silniej wyprostowana, skanalizowana i zasilona wodami z rowów melioracyjnych. W ostatnich latach rozpoczęto tam nawet odtwarzanie naturalnych zakoli. Nie należy jednak przenosić informacji o silnym przekształceniu Narewki na główną rzekę Narew.

Nie oznacza to, że stan białoruskich mokradeł jest zupełnie obojętny. Narew wypływa z bagna Dzikie, dlatego osuszanie torfowisk, zarastanie kanałów, zmiany klimatyczne oraz długie okresy bez opadów mogą wpływać na ilość wody docierającej do granicy. Mokradła działają jak naturalna gąbka: zatrzymują wodę po roztopach i deszczach, a następnie stopniowo oddają ją rzece. Jeżeli tracą zdolność retencji, rzeka może gwałtowniej reagować na opady, a jednocześnie szybciej słabnąć podczas suszy. Bagno Dzikie leży jednak na dziale wodnym i zasila źródłowe obszary kilku rzek, dlatego bez dokładnych pomiarów nie można określić, jak zmienia się ilość wody trafiającej stamtąd do Narwi.

Najważniejszy wniosek z naszych poszukiwań jest więc taki: nie ma dowodów, że Białoruś zatrzymuje Narew, odbiera jej wodę albo poprzez rozległą meliorację doprowadziła do obecnego kryzysu rzeki w Polsce. Białoruski odcinek jest krótki, słabo zagospodarowany i pozbawiony dużych obiektów regulujących przepływ. Znajdujące się tam urządzenia melioracyjne mogą mieć znaczenie lokalne, ale system „Borki–Popielewo”, obejmujący 4,7 kilometra kwadratowego, trudno uznać za wyjaśnienie problemów całej górnej Narwi.

Dlatego przyczyn niskich stanów rzeki należy szukać przede wszystkim w całym układzie: coraz słabszych zimowych roztopach, suszach, utracie naturalnej retencji, regulacji koryta oraz sposobie funkcjonowania zbiornika Siemianówka. Białoruska część zlewni może wpływać na wielkość dopływu – bo każda część zlewni ma takie znaczenie – ale dostępne informacje nie wskazują, by to właśnie działalność Białorusi była głównym źródłem problemu.

Mówiąc najprościej: Narew może już przy granicy nie być potężną rzeką, lecz nie dlatego, że Białoruś zatrzymuje jej wodę. Jest to naturalnie niewielki, źródłowy ciek wypływający z mokradeł. Poważne przekształcenie jej rytmu następuje dopiero dalej, gdy rzeka wpływa do wielkiego, sterowanego przez człowieka zbiornika Siemianówka.

Pole golfowe w okolicach Białegostoku samo w sobie nie jest złym pomysłem. Może być atrakcją sportową, przyciągać gości, uzupełniać ofertę rekreacyjną aglomeracji i tworzyć przestrzeń, której dotąd w regionie brakowało. Problem zaczyna się jednak wtedy, gdy spojrzymy nie na samą inwestycję, lecz na miejsce wybrane do jej realizacji. Pełnowymiarowe pole ma powstać na prawie stu hektarach w Nowodworcach, na terenie gminy Wasilków. Projekt znajduje się dopiero na etapie przygotowywania planu zagospodarowania przestrzennego, dlatego nie znamy jeszcze szczegółów dotyczących nawadniania, odwodnienia, nawożenia ani zabezpieczenia wód.

Nie ma więc podstaw, aby już dziś twierdzić, że pole golfowe zatruje Supraśl albo zagrozi wodzie pitnej mieszkańców. Takie stwierdzenie byłoby przedwczesne. Jest jednak wystarczająco dużo powodów, aby zapytać, czy samorządy nie wybierają lokalizacji, w której margines błędu jest wyjątkowo mały.

Zielony trawnik nie powstaje sam

Teren przeznaczony pod inwestycję to dziś przede wszystkim łąki, nieużytki, podmokłe obniżenia i grunty porośnięte naturalną roślinnością. Dla kogoś patrzącego z daleka mogą to być po prostu chwasty i niewykorzystana ziemia. Z punktu widzenia gospodarki wodnej taki obszar pełni jednak ważną funkcję. Podmokłe łąki zatrzymują wodę po opadach, spowalniają jej odpływ i pozwalają jej stopniowo wsiąkać w grunt. Nie wymagają regularnego koszenia do wysokości kilku milimetrów, intensywnego nawadniania ani pielęgnacji koniecznej do utrzymania murawy sportowej.

Pole golfowe wygląda naturalnie, ponieważ dominuje na nim zieleń. W rzeczywistości jego najbardziej reprezentacyjne fragmenty są precyzyjnie zaprojektowanym i stale kontrolowanym środowiskiem. Trawa ma pozostać równa, gęsta i zielona także podczas suszy. Grunt nie może być zbyt mokry po ulewie, bo na podmokłym greenie nie da się grać. Konieczne stają się więc systemy nawadniania i odwodnienia, odpowiednie przygotowanie podłoża, regularne nawożenie oraz ochrona murawy przed chorobami i chwastami.

Nie musi to automatycznie prowadzić do skażenia rzeki. Współczesne pole można zaprojektować znacznie rozsądniej niż obiekty budowane kilkadziesiąt lat temu. Można ograniczać intensywnie pielęgnowaną powierzchnię, pozostawiać naturalne łąki pomiędzy torami, tworzyć strefy buforowe, zbierać wodę opadową i kontrolować odpływ.

Nie da się jednak uczciwie powiedzieć, że ryzyka nie ma. Szczególnie gdy inwestycja ma powstać na terenach podmokłych w sąsiedztwie rzeki.

To nie jest dowolna rzeka

Supraśl jest miejscem cennym przyrodniczo, ale jej znaczenie jest znacznie większe. Z systemem tej rzeki związane jest zaopatrzenie w wodę Wasilkowa i Białegostoku. Zakład uzdatniania Pietrasze–Wasilków wykorzystuje ujęcia powierzchniowe, infiltracyjne i podziemne bazujące na zasobach Supraśli.

Nie chodzi zatem o abstrakcyjny spór między miłośnikami golfa a obrońcami kilku mokrych łąk. Mówimy o obszarze pozostającym w sąsiedztwie jednego ze strategicznych systemów wodnych całej aglomeracji. Oczywiście woda dostarczana mieszkańcom jest badana i uzdatniana. Nie oznacza to jednak, że racjonalną polityką jest dokładanie nowych potencjalnych źródeł presji tam, gdzie można ich uniknąć. Uzdatnianie wody nie powinno zastępować ochrony miejsca, z którego jest ona pobierana.

Największe obawy budzi nie tylko możliwość spływania nawozów zawierających azot i fosfor. Równie istotna może być przebudowa stosunków wodnych. Aby na podmokłym terenie można było utrzymać murawę odpowiednią do gry, część obszaru trzeba będzie prawdopodobnie ukształtować, ustabilizować i odwodnić. Woda, która dziś zatrzymuje się na łąkach, może zostać skierowana do rowów, drenów lub zbiorników.

Dopiero szczegółowa dokumentacja pokaże, czy rzeczywiście będzie to konieczne i w jakiej skali. Właśnie dlatego nie należy dziś ogłaszać katastrofy, ale też nie wolno zadowolić się zapewnieniem, że wszystko zostanie wykonane zgodnie z przepisami.

Przepisy nie odpowiadają na najważniejsze pytanie

Samorząd zapewne zleci odpowiednie opracowania. Powstanie prognoza oddziaływania planu na środowisko, a inwestycja będzie musiała przejść wymagane procedury i uzgodnienia. Projektanci mogą zaproponować pasy ochronne, retencję, kontrolowane odwodnienie, ograniczone nawożenie oraz monitoring wód. Możliwe jest więc stworzenie pola znacznie mniej uciążliwego niż stereotypowy, intensywnie nawożony zielony dywan. Nadal pozostaje jednak podstawowe pytanie: po co podejmować takie ryzyko właśnie tutaj?

Procedura środowiskowa może odpowiedzieć, czy inwestycję da się zrealizować pod określonymi warunkami. Nie zawsze odpowie natomiast, czy z punktu widzenia mieszkańców i długoterminowej ochrony zasobów wodnych jest to najlepsza z dostępnych lokalizacji.

To zasadnicza różnica. Coś może być prawnie dopuszczalne, a jednocześnie niepotrzebnie ryzykowne. Można zaprojektować zabezpieczenia, ale każde zabezpieczenie wymaga później konserwacji, kontroli i przestrzegania zasad przez kolejne dziesięciolecia. Zmieni się zarządca pola, zmieni się burmistrz, mogą zmienić się również warunki klimatyczne. Mokre lata będą przeplatały się z suszami i gwałtownymi ulewami. Wybór odpowiedniej lokalizacji jest zabezpieczeniem znacznie skuteczniejszym niż najbardziej rozbudowana instrukcja nawożenia.

Topilec powiedział „nie”

To nie jest pierwsza próba znalezienia miejsca na pełnowymiarowe pole golfowe w pobliżu Białegostoku. Wcześniej rozważano jego budowę w okolicach Topilca, w otulinie Narwiańskiego Parku Narodowego. Mieszkańcy Topilca i okolic stanowczo sprzeciwili się inwestycji. Obawiali się utraty ziemi, wywłaszczeń, problemów dla gospodarstw oraz degradacji środowiska. Ostatecznie właściciele nie zgodzili się na sprzedaż gruntów, a samorządowcy odstąpili od realizacji pomysłu.

Wtedy część sporu dotyczyła prawa własności i sposobu prowadzenia rozmów z rolnikami. Z dzisiejszej perspektywy widać jednak, że mieszkańcy mogli mieć rację również w sprawie samej lokalizacji.

Otulina Narwiańskiego Parku Narodowego, sąsiedztwo terenów Natura 2000 i dolina jednej z najcenniejszych rzek regionu rzeczywiście nie wydają się miejscem, do którego należy na siłę wprowadzać pełnowymiarowe pole golfowe. Mieszkańcy Topilca ochronili swoją ziemię, ale być może uchronili również dolinę Narwi przed inwestycją, której oddziaływanie trudno byłoby później całkowicie cofnąć.

Po odrzuceniu Topilca pomysł nie zniknął. Przeniesiono go w okolice Wasilkowa. Problem polega na tym, że zamiast znaleźć teren wyraźnie mniej wrażliwy, ponownie wybrano obszar związany z ważną rzeką, mokradłami i ochroną zasobów wodnych.

Nie chodzi o walkę z golfem

Najłatwiej byłoby sprowadzić całą dyskusję do konfliktu między rozwojem a ekologią. Zwolennicy inwestycji mogliby przedstawiać jej krytyków jako ludzi przeciwnych każdej zmianie, każdej rekreacji i każdej większej inwestycji. Tylko że nie chodzi o zakaz budowy pola golfowego w województwie podlaskim. Nie ma powodu, by mieszkańcy regionu nie mogli korzystać z takiego obiektu. Nie ma również podstaw, by z góry zakładać, że każde pole golfowe jest katastrofą ekologiczną.

Chodzi o proporcje i odpowiedzialność

Pole golfowe jest inwestycją rekreacyjną. Supraśl, tereny podmokłe i system zaopatrzenia mieszkańców w wodę należą natomiast do zasobów podstawowych. Jeżeli te dwa interesy zaczynają ze sobą kolidować, pierwszeństwo powinno mieć bezpieczeństwo wody i zachowanie naturalnej retencji.

To inwestor i samorząd powinni przedstawić konkretne odpowiedzi. Skąd będzie pobierana woda do podlewania? Co wydarzy się podczas suszy? Dokąd trafi woda odprowadzana z murawy po gwałtownej ulewie? Ile terenu zostanie osuszone? Jakie nawozy i środki ochrony roślin będą dopuszczone? Kto będzie stale kontrolował ich stosowanie? Jak szerokie strefy naturalnej roślinności pozostaną przy ciekach i podmokłych obniżeniach? Czy monitoring rozpocznie się jeszcze przed budową, aby można było później porównać jakość wód?

A przede wszystkim: jakie inne lokalizacje zostały zbadane i dlaczego je odrzucono?

Samorząd powinien udowodnić nie tylko, że zna sposoby ograniczenia szkód. Powinien wykazać, że rozważył inne lokalizacje i że nie istnieje rozsądna alternatywa poza doliną Supraśli. Jeżeli taka alternatywa istnieje, ryzykowanie obszarem podmokłym w pobliżu strategicznego systemu wodnego trudno uznać za racjonalne.

Podstawę merytoryczną niniejszego tekstu stanowią raport z 2021 roku oraz artykuł naukowy z 2022 roku poświęcone gospodarowaniu wodą w Siemianówce i jej wpływowi na Dolinę Górnej Narwi.

• SPOŁECZNO-GOSPODARCZE I PRZYRODNICZE ZADANIA ZBIORNIKA SIEMIANÓWKA -POSZUKIWANIE KOMPROMISU
• Strategia gospodarowania wodą w zbiorniku Siemianówka w celu poprawy warunków wilgotnościowych siedlisk dubelta i innych ptaków siewkowych w Dolinie Górnej Narwi z uwzględnieniem ograniczeń wodno-gospodarczych

W ostatnim czasie na Podlasiu regularnie pada. Przechodzą ulewy, a mimo to Dolina Górnej Narwi nadal pozostaje na krytycznie niskim poziomie. To pokazuje, że problem nie sprowadza się już tylko do braku deszczu. Narew przez lata została pozbawiona naturalnych wezbrań, które powinny nawadniać całą dolinę. Badania wskazują jasno, że jednym z głównych powodów jest sposób gospodarowania wodą w zbiorniku Siemianówka.

Kiedy po wielu dniach deszczu patrzymy na niemal pustą Dolinę Górnej Narwi, trudno nie zadać prostego pytania: gdzie podziała się cała ta woda? Problem powstał dawno temu. Nie w lipcu, nie podczas ostatniej suszy i nawet nie w czasie tegorocznej wiosny. To efekt trwającej od ponad 30 lat zmiany naturalnego rytmu Narwi.

Siemianówka nie zabiera rzece każdej kropli. Wręcz przeciwnie – podczas największej suszy zbiornik może podtrzymywać minimalny przepływ i nie pozwalać, by Narew tuż pod zaporą całkowicie przestała płynąć. Tyle że rzeka nie potrzebuje wyłącznie minimalnej ilości wody sączącej się przez cały rok.

Zamiast rzeki powstał system podtrzymywania minimalnego przepływu

Przed uruchomieniem Siemianówki Narew regularnie wylewała na okoliczne łąki, wypełniała starorzecza, boczne koryta i zagłębienia terenu. Nie były to katastrofalne powodzie zalewające miasta. Były to naturalne wezbrania rzeki nizinnej, od których zależało funkcjonowanie całej doliny. Woda rozlewała się szeroko, wsiąkała w gleby, zasilała mokradła i podnosiła poziom wód podziemnych. Później, gdy przychodziły cieplejsze i suchsze miesiące, stopniowo wracała do rzeki. Dolina działała jak gigantyczny naturalny zbiornik.

Po wybudowaniu zapory i zbiornika Siemianówka ten mechanizm został przerwany. Badacze porównali przepływy Narwi w Bondarach z okresu przed uruchomieniem Siemianówki i z lat, w których zbiornik już działał. Przed powstaniem zalewu średnia wartość najwyższych rocznych przepływów wynosiła 31,8 m³ na sekundę. Po uruchomieniu zbiornika spadła do 10,6 m³ na sekundę.

To oznacza, że typowa wysoka woda została ograniczona mniej więcej do jednej trzeciej wcześniejszej wartości. Zmniejszył się również średni przepływ Narwi – z 5,54 do około 4 m³ na sekundę. Jednocześnie nieco wzrosły przepływy najniższe: z 1,21 do 1,82 m³ na sekundę. I właśnie te liczby najlepiej pokazują, co Siemianówka zrobiła z Narwią. Zbiornik spłaszczył rzekę. Ograniczył największe wezbrania i nieznacznie podniósł najniższe stany. Zabrał wielką wiosenną falę, a w zamian zaoferował dolinie niewielki, bardziej równomierny odpływ.

Tyle że dolina nie potrzebuje kroplówki. Potrzebuje okresowego napełnienia wodą.

Najbardziej wymowne są dane dotyczące przepływu brzegowego, czyli takiej ilości wody, przy której Narew w Bondarach zaczyna wypełniać koryto i może dochodzić do terenów położonych w dolinie. Naukowcy określili ten przepływ na 6,65 m³ na sekundę. Przed powstaniem Siemianówki w większości lat pomiędzy początkiem kwietnia a połową maja występowało ponad 15 dni z takim przepływem. Po uruchomieniu zbiornika sytuacja zmieniła się radykalnie. W 15 spośród 28 analizowanych lat Narew ani przez jeden dzień nie osiągnęła wiosną przepływu brzegowego. Nie chodzi więc o to, że wezbrania stały się trochę mniejsze. W ponad połowie badanych lat praktycznie przestały istnieć.

Dlaczego pada, a dolina nadal pozostaje sucha?

To właśnie brak wiosennych wezbrań pozwala wyjaśnić obecny paradoks. Kilka tygodni deszczowej pogody może podnieść poziom w rowach, małych ciekach i samym korycie Narwi. Nie jest jednak w stanie w krótkim czasie odbudować zapasu wody, który wcześniej był gromadzony przez całą dolinę podczas długiego wiosennego rozlewiska. Przesuszona dolina nie zachowuje się jak nasiąknięta gąbka. Woda szybko spływa do koryta i odpływa dalej. Nie wypełnia już w takim stopniu starorzeczy, odnóg i mokradeł, ponieważ poziom rzeki jest zbyt niski, a połączenia pomiędzy korytem i doliną są coraz słabsze.

Badania terenowe wskazują dodatkowo, że dno Narwi poniżej Siemianówki najprawdopodobniej się obniża. W okolicach Bondar stwierdzono możliwość pogłębienia koryta o około 15–20 centymetrów. Może się wydawać, że to niewiele. W płaskiej dolinie rzecznej kilkanaście centymetrów ma jednak ogromne znaczenie. Im głębiej znajduje się dno, tym więcej wody potrzeba, by rzeka osiągnęła brzegi. Pogłębione koryto zaczyna też działać jak kanał odwadniający, który przyspiesza odpływ wód powierzchniowych i podziemnych.

W ten sposób powstaje błędne koło. Siemianówka ogranicza wysokie przepływy, przez co Narew rzadziej wychodzi z koryta. Dolina wysycha, a samo koryto stopniowo się pogłębia. Później potrzeba jeszcze większego przepływu, aby woda ponownie dotarła na łąki i mokradła.

Dlatego nawet deszczowy okres nie wystarcza. Dzisiejsza Narew coraz częściej działa jak kanał, którym woda ma odpłynąć, zamiast jak rozbudowany system, który potrafi ją zatrzymać.

Siemianówka nie tylko zatrzymuje wodę

Negatywne oddziaływanie zbiornika nie kończy się na zmniejszeniu wiosennych wezbrań. Siemianówka jest bardzo rozległa i płytka. Przy normalnym poziomie piętrzenia ma średnio zaledwie około 2,5 metra głębokości. Wielkie, płytkie lustro wody szybko się nagrzewa, a podczas ciepłych miesięcy intensywnie paruje. Ma to coraz większe znaczenie, ponieważ temperatura w regionie wyraźnie rośnie. W analizowanym okresie średnia roczna temperatura zwiększyła się z około 6,6 stopnia w latach sześćdziesiątych do niemal 8 stopni obecnie. Roczna suma opadów nie wzrosła w podobnym stopniu.

Oznacza to, że coraz więcej wody jest tracone przez parowanie. Jeżeli jednocześnie próbuje się utrzymywać wysokie i możliwie stabilne napełnienie Siemianówki, straty trzeba uzupełniać wodą, która w innych warunkach mogłaby popłynąć Narwią. Zbiornik wpływa również na jakość wody poniżej zapory. Woda opuszczająca Siemianówkę jest cieplejsza niż woda rzeczna docierająca do akwenu. Badacze obserwowali to nie tylko latem, ale także poza sezonem wegetacyjnym.

W rzece poniżej zbiornika stwierdzono większe stężenie azotu całkowitego, fosforu całkowitego oraz zawieszonych i rozpuszczonych form węgla organicznego. W Siemianówce i w Narwi pod zaporą występowało również ponad dwukrotnie większe zapotrzebowanie na tlen potrzebny do rozkładu materii organicznej niż w Narwi przed wpłynięciem do zbiornika.

Zbiornik zatrzymuje część azotanów i łatwo przyswajalnych form fosforu, więc nie każda zmiana jakości wody jest negatywna. Jednocześnie jednak w osadach dennych Siemianówki zgromadzone są ogromne ilości fosforu. Przy niedoborze tlenu może on być uwalniany do wody, a ponieważ płytki zbiornik jest często mieszany przez wiatr, trafia do warstw powierzchniowych i zasila rozwój glonów.

Siemianówka nie jest więc neutralnym magazynem, w którym przechowuje się tę samą wodę, jaka wcześniej płynęła rzeką. Zmienia jej temperaturę, natlenienie, skład chemiczny i ilość materii organicznej. Najpierw zatrzymuje naturalną wodę rzeczną, a później oddaje Narwi wodę przetworzoną przez płytki, nagrzewający się i podatny na zakwity zbiornik.

Dla Narwi w obecnej instrukcji nie przewidziano konkretnej ilości wody

Największy absurd kryje się jednak w zasadach gospodarowania Siemianówką. Obecna instrukcja bardzo dokładnie określa zadania zbiornika. Minimalny przepływ Narwi ma wynosić 1 m³ na sekundę. Jedna turbina elektrowni może wykorzystywać do 1,46 m³ na sekundę, a dwie łącznie do 2,92 m³. Określono również poziomy potrzebne gospodarce rybackiej, terminy obniżania zbiornika przed odłowami ryb, sezon turystyczny oraz wielkość rezerwy przeciwpowodziowej.

W instrukcji zapisano także ochronę walorów przyrodniczych Doliny Górnej Narwi. Tyle że w tym przypadku nie podano ani wymaganej ilości wody, ani terminu jej wypuszczania, ani czasu trwania zrzutu. W efekcie wszystkie funkcje gospodarcze mają konkretne wartości, a Narew ma wyłącznie ogólne zdanie.

W modelu przygotowanym przez naukowców zapotrzebowanie doliny na wodę musiało zostać więc w podstawowym wariancie przyjęte jako równe zeru. Nie dlatego, że dolina nie potrzebuje wody. Dlatego, że obowiązująca instrukcja nie określa, ile tej wody należy jej zapewnić. Jeszcze bardziej wymowny jest podział pojemności zbiornika. Kiedy Siemianówka jest nisko napełniona, woda może być wypuszczana wyłącznie dla zachowania minimalnego przepływu. Przy wyższym poziomie dostęp do niej uzyskuje jedna turbina, a następnie obie turbiny elektrowni.

W sezonie wegetacyjnym dopiero po przekroczeniu 53,6 mln m³ w zbiorniku pojawia się warstwa, z której wodę można przeznaczyć na inne zadania, w tym na potrzeby doliny. W praktyce oznacza to, że Narew może dostać więcej wody dopiero wtedy, gdy wcześniej zabezpieczono minimalny przepływ i odpowiednio wysokie napełnienie Siemianówki. Rzeka znajduje się na końcu kolejki po własną wodę.

Badania pokazują, jak to zmienić

Najważniejszą zmianą musi być wpisanie do instrukcji konkretnego obowiązku zasilania Narwi wiosną. Naukowcy przeanalizowali wariant, w którym od 1 kwietnia do 15 maja przepływ w Bondarach miał osiągać przynajmniej 6,65 m³ na sekundę. Jest to poziom odpowiadający wodzie brzegowej, a więc momentowi, w którym Narew zaczyna odzyskiwać kontakt z doliną. Nie oznacza to, że przez półtora miesiąca zbiornik zawsze musi wypuszczać dokładnie taką samą ilość wody. Instrukcja powinna określać, przy jakim napełnieniu Siemianówki rozpoczyna się zrzut, jak długo powinien trwać i ile dni w danym sezonie należy utrzymać wymagany przepływ.

W latach zasobnych w wodę należałoby dążyć do przywrócenia co najmniej kilkunastu dni z przepływem brzegowym. Przed wybudowaniem Siemianówki było to naturalne zjawisko. Po uruchomieniu zbiornika stało się wyjątkiem.

Zrzut nie powinien przy tym przypominać nagłego spuszczenia wody, która w ciągu kilku godzin przejdzie korytem i odpłynie dalej. Potrzebna jest możliwie długa, spokojna fala, naśladująca naturalne wiosenne wezbranie. Tylko wtedy woda ma szansę dotrzeć do bocznych odnóg i podnieść poziom wód w dolinie.

Mniejsza Siemianówka jest ceną za większą Narew

Wypuszczanie większej ilości wody wiosną ma oczywiście konsekwencje. Latem Siemianówka częściej będzie miała niższy poziom. Linia brzegowa miejscami się cofnie, część płycizn zostanie odsłonięta, a wielkie napełnienia przekraczające 50 czy 60 mln m³ będą występowały rzadziej. To może pogorszyć warunki dla rekreacji, gospodarki rybackiej i wędkarstwa nad samym zbiornikiem. Nie należy tego ukrywać.

Tyle że dzisiaj cały koszt utrzymywania wysokiego poziomu Siemianówki ponosi Narew. Rzeka otrzymuje 1 m³ na sekundę i zapewnienie, że przepływ minimalny został zachowany. Badania wskazują jednocześnie, że zwiększenie wiosennych przepływów nie powinno zaszkodzić rolnikom korzystającym z doliny. Woda pojawiałaby się przed sianokosami i głównym okresem wypasu. Mogłaby nawet poprawić wilgotność i żyzność łąk, ograniczając skutki późniejszej suszy. Prawdziwy konflikt nie przebiega więc pomiędzy Narwią i rolnikami. Przebiega pomiędzy żywą doliną a przekonaniem, że Siemianówka powinna wyglądać jak pełne jezioro.

Jeżeli chcemy uratować rzekę, musimy pogodzić się z mniejszym zbiornikiem. Na początku nie musi to oznaczać rozbierania zapory. Wystarczy, że Siemianówka zostanie zmniejszona funkcjonalnie – będzie utrzymywana na niższym poziomie, a większa część wody zostanie wcześniej oddana Narwi.

Dopiero kolejnym etapem powinna być analiza fizycznego zmniejszenia powierzchni stale zalanej wodą. Najgłębsza część wzdłuż dawnego koryta mogłaby pozostać zbiornikiem, natomiast rozległe płycizny mogłyby stać się terenami okresowo zalewanymi, mokradłami i trzcinowiskami. Badania nie przedstawiają gotowego projektu takiej przebudowy. Wyraźnie pokazują jednak, że nie da się jednocześnie utrzymywać wielkiego, płytkiego i możliwie pełnego akwenu oraz zapewnić Narwi regularnych wiosennych wezbrań. Trzeba wybrać priorytet.

Nie uratujemy Narwi jednym letnim zrzutem

Najgorszym możliwym rozwiązaniem byłoby czekanie do momentu, gdy Narew ponownie osiągnie krytyczny poziom, a następnie domaganie się jednorazowego otwarcia zapory. Kiedy dolina jest już wysuszona, a zbiornik ma mało wody, pole manewru jest niewielkie. Duży zrzut może na kilka dni poprawić sytuację, ale większość wody szybko odpłynie pogłębionym korytem. Siemianówka zostanie dodatkowo opróżniona, a kryzys niedługo później powróci.

Narwi nie da się ratować dopiero wtedy, gdy zaczyna wysychać. Trzeba ją zasilić kilka miesięcy wcześniej. Woda powinna być wypuszczana wiosną, zanim rozpocznie się okres największego parowania. Musi docierać do doliny wtedy, gdy może podnieść poziom wód gruntowych, wypełnić starorzecza i stworzyć zapas na lato.

Równocześnie poniżej zapory należy ograniczać dalsze odwadnianie doliny, przywracać połączenia rzeki z bocznymi korytami oraz zatrzymywać wodę w miejscach, z których dziś szybko odpływa. Samo wypuszczenie jej z Siemianówki nie pomoże, jeżeli Narew nadal będzie funkcjonowała jak pogłębiony kanał.

Siemianówka nie jest jedyną przyczyną kryzysu. Znaczenie mają także zmiany klimatu, osuszone tereny, melioracje i coraz mniejsze zasoby wód podziemnych. Zbiornik jest jednak najważniejszym elementem, którym można świadomie sterować.

To właśnie na zaporze można zdecydować, czy wiosenna woda pozostanie w wielkim, płytkim akwenie, czy popłynie dalej i zasili całą Dolinę Górnej Narwi z Narwiańskim Parkiem Narodowym włącznie. Dziś ten wybór niemal zawsze dokonywany jest na korzyść Siemianówki.

Trzeba odwrócić kolejność. Najpierw należy zapewnić wodę Narwi, później rybactwu i turystyce. Zbiornik powinien służyć rzece, a nie rzeka zbiornikowi. Pada, a Dolina Górnej Narwi nadal wysycha, ponieważ kilka tygodni deszczu nie naprawi szkód wywoływanych przez dziesięciolecia. Rzece zabrano regularne wiosenne wezbrania, odcięto ją od doliny i pozostawiono minimalny przepływ, który wystarcza do wypełnienia instrukcji, ale nie do utrzymania żywego systemu rzecznego.

Dlatego zmniejszenie Siemianówki jest konieczne. Najpierw poprzez obniżenie poziomu wody zarezerwowanego dla rekreacji i gospodarki rybackiej. Następnie poprzez zmianę rezerwy przeciwpowodziowej i zapewnienie wiosennego przepływu wynoszącego przynajmniej 6,65 m³ na sekundę w Bondarach. W dalszej perspektywie również poprzez przebudowę zbiornika tak, aby zajmował mniejszą powierzchnię i tracił mniej wody przez parowanie.

Nie da się zachować obecnej Siemianówki i jednocześnie odzyskać dawnej Narwi. Im większy zbiornik będziemy próbowali utrzymywać, tym mniejsza będzie rzeka poniżej zapory.

Trzeba jasno oddzielić dwie rzeczy: długofalową przebudowę sposobu funkcjonowania Siemianówki oraz pilne działania ratunkowe dla Narwi. Ta pierwsza ścieżka już zaczyna się toczyć — o przyszłości zbiornika rozmawiają instytucje, potrzebne będą analizy, dokumentacje, uzgodnienia środowiskowe i decyzje administracyjne. Realnie większych zmian można spodziewać się zapewne dopiero w okolicach 2029 roku. Problem w tym, że Narew nie ma tylu lat zapasu.

Narwiański Park Narodowy, torfowiska, rozlewiska i cała dolina rzeki potrzebują wody tu i teraz, a także w najbliższych sezonach. Dlatego zanim wejdą w życie duże, systemowe decyzje, potrzebny jest program interwencyjny: szybkie, niskie piętrzenia od Bondar w stronę Narwiańskiego Parku Narodowego oraz kontrolowane zrzuty wody z Siemianówki w miesiącach krytycznych – maju, czerwcu, lipcu i sierpniu. To nie ma zastępować docelowej reformy zbiornika. To ma kupić Narwi czas, zanim jakakolwiek reforma w ogóle zacznie działać.

Nie chodzi o „spuszczenie wody z Siemianówki”. Chodzi o uruchomienie wody dla Narwi

Wokół Siemianówki narosło wiele emocji, a wraz z nimi bardzo prosty lęk: że ktoś chce „opróżnić cały zalew”, zostawić po nim błoto i zniszczyć wszystko, co przez lata wokół niego powstało. Owszem można by było to uznać za działanie pozytywne, ale w obecnych realiach politycznych – niemożliwe. Tak czy inaczej całkowita likwidacja Siemianówki działa na wyobraźnię, ale nie opisuje tego, o czym naprawdę powinniśmy rozmawiać.

Bo w przypadku ratowania Narwi nie chodzi o jednorazowe opróżnienie zbiornika. Chodzi o mądre, sezonowe, interwencyjne zrzuty wody, które obniżą poziom Siemianówki, ale nie zlikwidują zbiornika. Chodzi o to, by część wody, która dziś stoi w płytkim, nagrzewającym się akwenie, zaczęła pracować dla doliny Narwi.

To jest zasadnicza różnica. Siemianówka nie musi zostać „wyłączona”. Powinna zostać przestawiona na inną funkcję. Z biernego zbiornika, który magazynuje wodę głównie dla samego siebie, powinna stać się aktywnym narzędziem ratowania Narwi, Narwiańskiego Parku Narodowego i całego układu mokradeł. Zamiast pytać, czy zalew ma być pełny albo pusty, trzeba zapytać inaczej: ile wody można co roku oddać Narwi tak, by rzeka przetrwała maj, czerwiec, lipiec i sierpień?

Orientacyjne wyliczenia pokazują, że realny program interwencyjny mógłby opierać się na rezerwie rzędu 20–30 mln m³ wody w sezonie. Dla uproszczenia przyjmijmy 25 mln m³. To duża ilość, bo oznaczałaby wyraźne obniżenie poziomu Siemianówki, miejscami zapewne bardzo widoczne dla mieszkańców, turystów i wędkarzy. Ale to nadal nie jest spuszczenie całego zbiornika. Siemianówka ma około 79 mln m³ pojemności całkowitej i około 62 mln m³ pojemności użytkowej. Oznacza to, że nawet przy takim sezonowym programie woda w zbiorniku nadal pozostaje. Zmienia się jednak jej rola: z wody stojącej w zalewie na wodę krążącą w rzece, starorzeczach, rozlewiskach, torfowiskach i mokradłach.

A właśnie krążenia wody najbardziej dziś brakuje Narwi.

Sama ulewa nie uratuje rzeki

Ostatnie tygodnie bardzo dobrze pokazały, że argument „niech popada, to wszystko wróci do normy” jest zbyt prosty. Opady mogą chwilowo podnieść poziom rzek, ale jeśli dolina jest przesuszona, rowy melioracyjne nadal działają jak kanalizacja, a woda szybko odpływa dalej, to po kilku dniach problem wraca. Deszcz spada gwałtownie, nie wsiąka głęboko w przesuszoną ziemię, nie odbudowuje torfowisk i nie zostaje w krajobrazie na długo. Spływa. A potem znów mamy suszę hydrologiczną.

Dlatego zrzuty z Siemianówki nie powinny polegać na prostym otwarciu upustów i puszczeniu wody w dół Narwi. To byłoby marnowanie zasobu. Najpierw trzeba przygotować dolinę tak, by ta woda miała gdzie się zatrzymać. Innymi słowy: zanim zaczniemy większe interwencyjne zrzuty, trzeba zbudować system niskich, naturalnych piętrzeń na odcinku od Bondar do wejścia Narwi w Narwiański Park Narodowy.

Nie chodzi o betonowe zapory. Nie chodzi o wielkie hydrotechniczne budowle, które zamienią rzekę w kanał schodkowy. Chodzi o rozwiązania bliskie naturze: progi z kamienia i drewna, bystrza, zastawki na rowach odpływowych, przetamowania bocznych kanałów, odbudowę dawnych rozlewisk, lokalne spiętrzenia w miejscach, gdzie woda może wejść w łąki, starorzecza i obniżenia terenu. Mówiąc obrazowo: trzeba częściowo zastąpić bobry tam, gdzie ich praca została usunięta, ograniczona albo nie wystarcza wobec skali problemu.

Najpierw piętrzenia, potem zrzuty

Jeżeli chcemy, żeby interwencyjne zrzuty miały sens, potrzebny jest prosty plan: najpierw spowolnić odpływ, potem zasilić rzekę. Od Bondar, czyli od zapory Siemianówki, do rejonu Suraża i wejścia Narwi w obszar Narwiańskiego Parku Narodowego mamy mniej więcej 90 km doliny. To wystarczająco długi odcinek, by woda spuszczona ze zbiornika mogła albo zostać wykorzystana dobrze, albo zostać zmarnowana.

Dlatego na tym odcinku powinien powstać kaskadowy system około 10–12 niskich piętrzeń i stref retencyjnych. Nie jedno wielkie spiętrzenie, lecz seria małych progów, rozlewisk i zastawek rozmieszczonych co kilka kilometrów tam, gdzie rzeka przecina drogi, dawne przeprawy, starorzecza, boczne kanały i obniżenia doliny. Taki układ działałby jak sznur małych hamulców wodnych. Każdy z nich zatrzymywałby część zrzutu, podnosił lokalnie zwierciadło wody, zasilał glebę i mokradła, a dopiero nadmiar przepuszczał dalej.

Roboczo można wskazać następujący układ:

• Pierwsze piętrzenie powinno znaleźć się tuż poniżej zapory w Bondarach. Jego zadaniem byłoby ustabilizowanie wypływu ze zbiornika i niedopuszczenie do tego, by zrzut od razu gwałtownie uciekał w dół rzeki. To powinien być próg rozpraszający energię wody, a nie tama.
• Drugie piętrzenie powinno powstać na odcinku między Bondarami a ujściem Narewki do Narwi. To ważne miejsce, bo właśnie tam można zacząć budować pierwszy bufor wodny poniżej zbiornika i wykorzystać naturalne obniżenia doliny.
• Trzecie piętrzenie powinno znaleźć się poniżej połączenia Narwi z Narewką, w rejonie, gdzie rzeka zaczyna wyraźniej nieść wodę z całego układu puszczańskiego. Chodzi o to, by zrzut z Siemianówki nie był jedynym impulsem, ale łączył się z wodą dopływającą z Narewki i pracował dalej jako wspólny zasób.
• Czwarte piętrzenie powinno powstać w rejonie miejscowości Narew, najlepiej przy istniejącej przeprawie drogowej i starorzeczach. To jedno z najważniejszych miejsc na całym odcinku, bo daje dostęp techniczny, możliwość kontroli i naturalny punkt zatrzymania wody przed dalszym biegiem rzeki.
• Piąte piętrzenie powinno objąć odcinek poniżej Narwi, w stronę rozgałęzień i starorzeczy w rejonie Skaryszewa, Nowosiółki i Doratynki. Tam nie chodzi o podniesienie rzeki o metr, lecz o przywrócenie kontaktu wody z bocznymi formami doliny.
• Szóste piętrzenie powinno znaleźć się w rejonie Plosek, gdzie dolina Narwi jest szeroka, czytelna i przecięta ważną infrastrukturą drogową. To miejsce powinno działać jako większy węzeł retencyjny: próg na rzece, zastawki na odpływach bocznych i kontrolowane rozlewanie wody na tereny, które mogą ją przyjąć bez szkody dla zabudowy.
• Siódme piętrzenie powinno powstać poniżej Plosek, na odcinku w stronę Ryboł i Strabli. Ten fragment powinien zatrzymywać wodę, która po przejściu przez Ploski nadal miałaby tendencję do szybkiego odpływu głównym korytem.
• Ósme piętrzenie powinno zostać zaplanowane w rejonie Strabli lub pobliskich obniżeń doliny, gdzie można wykorzystać istniejące starorzecza i łąki jako naturalny magazyn wody.
• Dziewiąte piętrzenie powinno znaleźć się w rejonie Doktorc i Samułek, czyli tam, gdzie woda powinna być już nie tylko przepuszczana, ale aktywnie rozprowadzana po dolinie. To byłby odcinek szczególnie ważny dla zasilania gleb i mokradeł przed wejściem Narwi w system parkowy.
• Dziesiąte piętrzenie powinno powstać przed Surażem, jako ostatni bufor przed Narwiańskim Parkiem Narodowym. Jego zadaniem byłoby nie tyle zatrzymanie wody na stałe, ile wyrównanie przepływu i doprowadzenie do Parku wody stabilniejszej, wolniejszej i dłużej obecnej w krajobrazie.

Do tego należałoby dodać 2–3 mniejsze piętrzenia boczne na rowach melioracyjnych i odpływach z doliny, szczególnie tam, gdzie widać szybkie odprowadzanie wody z łąk. Bo jeśli zatrzymamy wodę tylko w głównym korycie, a rowy nadal będą ją odsysać z boków, efekt będzie połowiczny. Prawdziwe ratowanie Narwi zaczyna się nie w samym nurcie, ale w całej dolinie.

Podkreślmy jeszcze raz: mówimy o niskich, naturalnych piętrzeniach, a nie o betonowych tamach. Takie progi powinny być wykonywane z materiałów pasujących do doliny rzeki: kamieni polnych, głazów narzutowych, żwiru, faszyny, gałęzi, pni drzew, drewnianych pali, wikliny, darni, mat kokosowych lub jutowych oraz lokalnego urobku ziemnego używanego tylko tam, gdzie trzeba ustabilizować brzegi albo zamknąć boczny odpływ. Ich zadaniem nie byłoby zatrzymanie Narwi jak na zaporze, lecz spowolnienie odpływu, lekkie podniesienie zwierciadła wody, rozproszenie nurtu i skierowanie części wody z powrotem w starorzecza, obniżenia terenu, łąki i mokradła. To mają być konstrukcje „bobrowe” w logice działania: proste, niskie, przepuszczalne, możliwe do korygowania i wpisane w krajobraz, a nie ciężka infrastruktura hydrotechniczna. Najważniejsze – ma być to szybkie do wykonania, bo nie mamy już czasu.

Jak powinny wyglądać zrzuty?

Po zbudowaniu takiego systemu można mówić o interwencyjnych zrzutach wody z Siemianówki. Najbardziej sensowny wariant to nie jeden wielki zrzut, ale sezonowe „dopalenie” Narwi od maja do sierpnia. Właśnie wtedy rzeka i mokradła najbardziej cierpią, a upały, parowanie i susza hydrologiczna najszybciej obniżają poziom wody.

Można to sobie wyobrazić jako dwa poziomy działania. Pierwszy to stałe, łagodne zasilanie Narwi, na przykład rzędu 1–2 m³/s w okresach suszy. Drugi to krótsze impulsy, na przykład 3–4 m³/s przez kilka lub kilkanaście dni, uruchamiane wtedy, gdy poziom wody w Parku spada do wartości alarmowych albo gdy prognozy pokazują dłuższy okres bez opadów.

Przelicznik jest prosty: 1 m³/s przez dobę to 86 400 m³ wody. Zrzut 2 m³/s przez tydzień to około 1,2 mln m³. Zrzut 3 m³/s przez tydzień to około 1,8 mln m³. Przy sezonowej rezerwie około 25 mln m³ można więc przez kilka miesięcy prowadzić realny program wsparcia Narwi: częściowo stały, częściowo impulsowy, zależny od pogody, poziomu wody i potrzeb przyrodniczych.

Takie działanie obniżyłoby Siemianówkę. Trzeba to powiedzieć uczciwie. Nie da się jednocześnie utrzymywać maksymalnie wysokiego poziomu zalewu i skutecznie ratować Narwi w dole rzeki. Woda nie może być naraz w dwóch miejscach. Ale to obniżenie nie oznacza zniknięcia zbiornika. Oznacza zmianę priorytetu: w okresach krytycznych część wody z zalewu powinna trafić tam, gdzie daje największą korzyść przyrodniczą.

Dlaczego to się opłaca przyrodzie?

Narew nie jest zwykłą rzeką, którą można oceniać wyłącznie po poziomie wody w jednym przekroju. To cały system naczyń połączonych: główne koryto, boczne odnogi, starorzecza, rozlewiska, łąki, torfowiska, trzcinowiska i mokradła. Kiedy brakuje wody, nie cierpi tylko sama rzeka. Cierpią ptaki wodno-błotne, ryby, płazy, owady, roślinność szuwarowa, torfy i cała naturalna zdolność doliny do zatrzymywania wilgoci.

Interwencyjne zrzuty połączone z piętrzeniami mogłyby odtworzyć przynajmniej część tego mechanizmu. Woda nie szłaby szybko głównym korytem, tylko rozlewałaby się wolniej, podsiąkała w gleby, zasilała boczne obniżenia, podnosiła poziom w starorzeczach i dłużej utrzymywała wilgoć. To właśnie jest najważniejszy efekt. Nie chodzi o to, by przez kilka dni „podnieść rzekę” na wykresie. Chodzi o to, by przywrócić wodę krajobrazowi.

W praktyce oznacza to większą odporność Narwi na upały, dłuższe utrzymywanie wody w dolinie, lepsze warunki dla ptaków i płazów, mniejsze ryzyko gwałtownego przesychania torfowisk oraz realne wsparcie dla Narwiańskiego Parku Narodowego. A przy okazji także dla turystyki, bo Park bez wody traci swój najważniejszy sens. Nie da się promować „Polskiej Amazonii”, jeśli Amazonia zaczyna przypominać przesuszoną łąkę.

Dlaczego to się opłaca także Siemianówce?

Paradoksalnie, obniżenie poziomu Siemianówki może być korzystne również dla samego zbiornika. Dzisiejszy problem polega na tym, że duży, płytki, nagrzewający się akwen jest bardzo podatny na parowanie, zakwity i degradację jakości wody. Im więcej płytkiej, stojącej, ciepłej wody, tym większe ryzyko problemów w środku sezonu. Trzymanie zalewu „na siłę” w wysokim stanie nie musi oznaczać ochrony turystyki. Może oznaczać odsuwanie w czasie kryzysu, który i tak będzie wracał.

Niższy poziom wody, utrzymany w sposób kontrolowany, może otworzyć drogę do nowego modelu Siemianówki: częściowo rekreacyjnego, częściowo mokradłowego, bardziej odpornego na suszę, bardziej przyrodniczego i mniej uzależnionego od masowej plażowej turystyki. To nie musi być koniec lokalnego rozwoju. To może być jego przebudowa.

Oczywiście nikt rozsądny nie powinien udawać, że taka zmiana będzie bezbolesna. Mieszkańcy, przedsiębiorcy, wędkarze, właściciele działek i gospodarstwa agroturystyczne muszą dostać jasny plan, konsultacje i wsparcie. Ale nie wolno też udawać, że obecny model jest dobry. Jeśli wody w regionie będzie coraz mniej, a Narew będzie coraz częściej spadała poniżej stanów krytycznych, to ucierpią wszyscy: Park, przyroda, turystyka, lokalna gospodarka i wizerunek całego Podlasia.

Najważniejsze: nie spuszczać bez planu

Najgorszy możliwy scenariusz wyglądałby tak: otwieramy Siemianówkę, spuszczamy wodę, ona szybko przepływa przez Narwią w dół, a po kilku tygodniach mamy niższy zalew i nadal przesuszoną dolinę. Tego właśnie trzeba uniknąć. Dlatego kolejność musi być odwrotna niż w najprostszych hasłach.

Najpierw inwentaryzacja doliny od Bondar do Suraża. Potem wybór miejsc pod 10–12 niskich piętrzeń i 2–3 dodatkowe zastawki na odpływach bocznych. Następnie szybkie prace interwencyjne w miejscach najmniej konfliktowych, najlepiej tam, gdzie można działać na gruntach publicznych, przy istniejących przeprawach, starorzeczach i rowach. Dopiero potem sezonowe zrzuty z Siemianówki, prowadzone według poziomu wody w Narwi i potrzeb Narwiańskiego Parku Narodowego.

To powinien być program ratunkowy, a nie eksperyment na ślepo.

Siemianówka może stać się narzędziem ratowania Narwi

Najważniejsze jest dziś odczarowanie hasła „spuszczanie wody”. Bo ono brzmi tak, jakby ktoś chciał wyjąć korek z wanny i patrzeć, jak znika jezioro. Tymczasem prawdziwa propozycja jest zupełnie inna. Chodzi o kontrolowane, sezonowe, interwencyjne zrzuty wody połączone z zatrzymywaniem jej w dolinie. Chodzi o obniżenie Siemianówki po to, by Narew mogła żyć. Chodzi o to, by woda nie była tylko powierzchnią do oglądania, ale zasobem, który krąży, zasila, podsiąka, chłodzi, nawadnia i utrzymuje przy życiu cały krajobraz.

Jeżeli 25 mln m³ wody zostanie po prostu wypuszczone w dół rzeki, efekt może być krótkotrwały. Ale jeśli ta sama ilość zostanie rozprowadzona przez system naturalnych piętrzeń, rozlewisk, starorzeczy i mokradeł, może pracować dla Narwi przez całe lato.

Dla skali warto dodać jeszcze jedno: gdyby potraktować Siemianówkę jak zamknięty zbiornik, do którego nie wpada już ani kropla wody — bez opadów, bez roztopów, bez dopływów, w warunkach zupełnie teoretycznej, totalnej suszy — to sezonowe wykorzystanie 25 mln m³ oznaczałoby zapas na około 2,5 roku, licząc pojemność użytkową zbiornika, albo nieco ponad 3 lata, licząc całą jego pojemność. W realnym świecie oczywiście tak to nie działa, bo zbiornik jest zasilany wodą, a bilans zależy od opadów, dopływów, parowania i decyzji hydrologicznych. Ale ten prosty rachunek pokazuje jedno: interwencyjne zrzuty nie są pomysłem na „opróżnienie Siemianówki w jeden sezon”, tylko na kupienie Narwi czasu. A ten czas musi zostać dobrze wykorzystany. Najpóźniej do 2030 roku powinny wejść w życie duże zmiany systemowe, po których Siemianówka przestanie być klasycznym jeziorem-zalewem, a stanie się przede wszystkim obszarem mokradeł, rozlewisk i retencji naturalnej — czyli miejscem, które nie trzyma wody dla samego widoku tafli, lecz oddaje ją całemu żywemu systemowi Narwi.

I właśnie o to powinna dziś toczyć się rozmowa. Nie o straszenie ludzi pustym zalewem. Nie o wojnę między Siemianówką a Narwią. Nie o konflikt turystyki z przyrodą. Tylko o mądre zarządzanie wodą w świecie, w którym każda jej ilość będzie coraz cenniejsza.

Siemianówka nie powinna być symbolem sporu. Powinna stać się magazynem ratunkowym dla Narwi. Ale żeby tak się stało, trzeba przestać traktować ją jak nietykalny akwen, a zacząć traktować jak część większego organizmu. Tym organizmem jest cała dolina Narwi — od Bondar, przez Narew, Ploski, Strablę, Doktorce i Suraż, aż po serce Narwiańskiego Parku Narodowego. Woda musi ruszyć. Ale zanim ruszy, trzeba ją nauczyć zostawać.

Jeszcze kilka dni temu można było usłyszeć dobrze znany argument: „wystarczy, że popada i wszystko wróci do normy”. Tak mówili ci, którzy nie widzieli związku między sposobem funkcjonowania Siemianówki a kondycją Narwi. Tak mówili ci, którzy uważali, że problem suszy hydrologicznej w dolinie Narwi jest przejściowy, sezonowy, chwilowy. Ot, kilka suchych tygodni,  miesięcy, trochę niższy poziom wody, potem przyjdzie deszcz i natura sama wszystko naprawi.

Deszcz przyszedł i to bardzo obfity, wielodniowy. I widać, że nic to nie dało. Bo problem jest systemowy.

Dlatego czas na działanie jest teraz, nie dopiero za kilka lat. Owszem, większych zmian wokół Siemianówki należy spodziewać się najwcześniej w okolicach 2029 roku, bo tego wymagają dokumenty, analizy, uzgodnienia i decyzje instytucjonalne. Ale Narew nie może czekać do 2029 roku. Już dziś potrzebne są działania interwencyjne: kontrolowane zrzuty wody ze zbiornika wtedy, gdy rzeka i torfowiska najbardziej jej potrzebują, oraz naturalne piętrzenia na trasie do Narwiańskiego Parku Narodowego. Mówiąc najprościej: tam, gdzie bobry przez lata potrafiły zatrzymywać wodę w krajobrazie, człowiek musi dziś pomóc naturze i częściowo „zastąpić bobry”.

Przed nami zapewne letnie ulewy, które mogą dawać krótkie, gwałtowne dopływy wody. Tyle że taka woda, zamiast spokojnie wsiąkać w przesuszoną ziemię i zasilać mokradła, bardzo często błyskawicznie spływa rowami melioracyjnymi i uregulowanymi ciekami dalej — aż w stronę morza. Systemu melioracji nie da się odwrócić z dnia na dzień, ale można i trzeba już teraz zatrzymywać każdy możliwy impuls wody w dolinie. Bo jeśli nie zaczniemy działać natychmiast, kolejne deszcze znów tylko przez chwilę poprawią statystyki, a Narew nadal będzie wysychać.

Po obfitych opadach wiele rzek w regionie rzeczywiście odżyło. Na mapie HydroIMGW widać wyraźnie, że stany wód w wielu miejscach się podniosły. Część cieków zareagowała szybko, zgodnie z tym, czego można byłoby oczekiwać po intensywnych opadach. Ale Narew, szczególnie w newralgicznym odcinku związanym z Narwiańskim Parkiem Narodowym, nadal pozostała oznaczona dramatycznie. Czarno. Czytelnie. Bez miejsca na wygodne złudzenia.

I to jest sedno sprawy. Jeżeli po solidnych opadach część rzek podnosi się wyraźnie, a Narew wciąż nie odzyskuje bezpiecznego poziomu, to nie mamy już do czynienia wyłącznie z „brakiem deszczu”. Mamy do czynienia z problemem systemowym.

Najlepszym dowodem jest komunikat Narwiańskiego Parku Narodowego. Kładka Waniewo – Śliwno została ponownie udostępniona turystom 19 czerwca 2026 roku, po poprawie warunków hydrologicznych. Ale radość trwała bardzo krótko. Już 25 czerwca Park musiał ją ponownie zamknąć. Powód? Bardzo szybki spadek poziomu wody w Narwi. Utrzymująca się susza hydrologiczna sprawiła, że korzystanie z pływającej przeprawy stało się niebezpieczne dla turystów.

To nie jest abstrakcyjny spór przyrodników, hydrologów i samorządowców. To jest konkret, który dotyka całego Narwiańskiego Parku Narodowego — jednej z najcenniejszych dolin rzecznych w Polsce, królestwa rozlewisk, trzcinowisk, turzycowisk, starorzeczy, ptaków, płazów, ryb, owadów i torfowisk, które przez wieki działały jak naturalna gąbka zatrzymująca wodę w krajobrazie. Kładka Waniewo – Śliwno jest tylko najbardziej widocznym symbolem tego kryzysu, bo turyści natychmiast widzą, że nie da się z niej bezpiecznie korzystać. Ale za zamkniętą kładką stoi znacznie poważniejszy problem: przesychająca dolina, osłabione mokradła, coraz trudniejsze warunki dla ptaków wodno-błotnych, zaburzony rytm rzeki i krajobraz, który bez wody traci swoją najważniejszą funkcję. Deszcz pomógł na chwilę, ale nie rozwiązał problemu. Woda przyszła i szybko odeszła. A Narew znowu została zbyt niska — nie tylko dla turystów, ale przede wszystkim dla całego żywego świata, który od tej rzeki zależy.

To właśnie dlatego rozmowa o Siemianówce nie może być dalej odkładana

W poprzednim tekście pisaliśmy, że przyszłość Siemianówki musi zostać przemyślana na nowo. Nie jako wojna z mieszkańcami. Nie jako likwidacja lokalnej turystyki. Nie jako emocjonalne hasło „zlikwidować zalew”. Chodzi o coś znacznie poważniejszego: o zmianę sposobu gospodarowania wodą tak, by Narew odzyskała oddech, a region zyskał nowy, odporniejszy model rozwoju.

Dzisiejsza sytuacja tylko wzmacnia nasz postulat. Bo jeśli ktoś twierdził, że problem rozwiąże się po deszczu, to teraz powinien spojrzeć na mapę HydroIMGW i komunikat Narwiańskiego Parku Narodowego. Opady były. Rzeki w wielu miejscach zareagowały. A mimo to Narew nadal nie wróciła do stabilnego, bezpiecznego stanu. Kładka Waniewo – Śliwno musiała zostać zamknięta niemal natychmiast po krótkim otwarciu.

To pokazuje, że w dolinie Narwi dzieje się coś głębszego niż zwykłe wahania pogody. Oczywiście sama mapa nie jest pełną ekspertyzą hydrologiczną. Nie zastępuje modeli, pomiarów, wieloletnich analiz ani decyzji instytucji odpowiedzialnych za gospodarkę wodną. Ale mapa pokazuje coś, czego nie da się zbyć wzruszeniem ramion. Pokazuje, że Narew nie reaguje tak, jak powinna reagować zdrowa rzeka w krajobrazie zdolnym do zatrzymywania i oddawania wody. Pokazuje, że nawet wielodniowe opady nie wystarczają, jeżeli cały system jest osłabiony.

A Siemianówka jest jednym z kluczowych elementów tego systemu.

Nie chodzi o to, czy Siemianówka „drenuje” Narew w jednym prostym sensie

Nie chodzi o jedno magiczne zdanie, które wszystko wyjaśnia. Chodzi o bilans wody. O to, ile wody zatrzymujemy. Ile tracimy przez parowanie. Ile zostaje w płytkim, nagrzewającym się zbiorniku. Ile trafia do Narwi wtedy, gdy rzeka i torfowiska najbardziej tego potrzebują. Jak pracuje cały układ od wiosny do lata. Czy Siemianówka pomaga Narwi przetrwać suszę, czy raczej sama staje się elementem, który w warunkach zmian klimatu pogłębia deficyt wody.

Dzisiejszy komunikat Narwiańskiego Parku Narodowego powinien być dla wszystkich sygnałem alarmowym. Skoro po opadach kładkę można było otworzyć tylko na kilka dni, a potem trzeba było ją zamknąć z powodu szybkiego spadku poziomu wody, to znaczy, że nie wystarczy czekać na deszcz. Nie wystarczy mówić: „przyroda sama sobie poradzi”. Nie poradzi sobie, jeśli człowiek przez dekady przekształcał krajobraz, regulował rzeki, budował zbiorniki, odcinał mokradła i zmieniał naturalną retencję.

Dlatego przyszłość Siemianówki musi być tematem pilnym, a nie odkładanym na później.

Najgorsze, co możemy zrobić, to udawać, że nic się nie dzieje

Można oczywiście dalej bronić obecnego modelu za wszelką cenę. Można mówić, że zalew jest atrakcją turystyczną, że ludzie się do niego przyzwyczaili, że powstały wokół niego biznesy, że są plaże, działki, wspomnienia i lokalne interesy. To wszystko prawda. Tych argumentów nie wolno lekceważyć. Ale trzeba uczciwie dopowiedzieć drugą część: obecny model też nie daje bezpieczeństwa.

Zbiornik robi się coraz płytszy, coraz cieplejszy, coraz bardziej zakwita i coraz mniej jest skutecznym elementem gospodarki wodnej. W ten sposób nie ochroni lokalnej turystyki. Bo ta oparta na płytkim, nagrzewającym się akwenie w czasach suszy hydrologicznej nie ma żadnego sensu. Można ją bronić jeszcze przez kilka sezonów, ale nie można budować na niej spokojnej przyszłości regionu.

Dzisiejsze zamknięcie kładki Waniewo – Śliwno jest symbolem tego kryzysu. Bo to miejsce nie jest przypadkowe. To jedna z ikon Narwiańskiego Parku Narodowego. Kładka, pływające pomosty, przeprawy, szeroka dolina Narwi, ptaki, trzciny, woda, przestrzeń — to wszystko tworzyło obraz rzeki żywej, dzikiej, wyjątkowej. Jeżeli nawet tam zaczyna brakować wody w sposób zagrażający bezpieczeństwu turystów, to znaczy, że problem nie jest teoretyczny.

To już nie jest dyskusja o dalekiej przyszłości. To dzieje się teraz.

W poprzednim tekście pisaliśmy, że zmiana Siemianówki nie powinna być przedstawiana jako koniec turystyki. Przeciwnie. Może być początkiem znacznie mądrzejszego, bardziej odpornego modelu.

Zamiast upierać się przy wizji dużego, płytkiego zbiornika, który coraz bardziej przegrywa z suszą, parowaniem i zakwitami, można zaprojektować Siemianówkę jako mozaikę wody, mokradeł, trzcinowisk, rozlewisk, wysp, kanałów, punktów widokowych i ścieżek edukacyjnych. Jako bramę do dzikiej Narwi, Puszczy Białowieskiej i wschodnich mokradeł. Jako miejsce, które nie udaje Mazur, lecz pokazuje to, co w Podlaskiem najcenniejsze: dzikość, przestrzeń, ptaki, ciszę, wodę i krajobraz nie do podrobienia.

Ale żeby tak się stało, decyzje muszą zapaść odpowiednio wcześnie. Nie wtedy, gdy kryzys będzie już tak głęboki, że wszyscy będą działać pod presją. Nie wtedy, gdy lokalni przedsiębiorcy zostaną sami z problemem. Potrzebny jest plan przejścia.

Mieszkańcy Michałowa, Narewki, Bondar, Siemianówki i okolicznych miejscowości nie mogą zostać potraktowani jak przeszkoda. Muszą być partnerami tej zmiany. Jeżeli państwo i instytucje publiczne chcą ratować Narew, powinny równolegle zaproponować regionowi nową strategię rozwoju: wsparcie dla agroturystyk, przewodników, wypożyczalni, gastronomii, lokalnych producentów, edukacji przyrodniczej, ścieżek, wież widokowych, kładek i promocji nowej marki miejsca. Bo ludzie nie boją się mokradeł. Ludzie boją się, że ktoś podejmie decyzję nad ich głowami, a oni zostaną z rachunkami.

Deszcz nie wystarczył. To najważniejsza lekcja ostatnich dni

Dzisiejsza sytuacja powinna zakończyć najprostszy argument przeciwników zmian: że wystarczy poczekać na opady. Nie wystarczy. Opady przyszły, ale Narew nadal pozostała w kryzysie. Kładka Waniewo – Śliwno została otwarta tylko na chwilę. Po kilku dniach trzeba było ją ponownie zamknąć, bo poziom wody bardzo szybko spadł. To pokazuje, że mamy do czynienia z problemem retencji, sposobu gospodarowania wodą i funkcjonowania całego układu hydrologicznego.

Dlatego pytanie nie brzmi już: czy rozmawiać o zmianach na Siemianówce? Pytanie brzmi: jak długo jeszcze będziemy udawać, że ta rozmowa może poczekać? Narew nie potrzebuje kolejnych sporów na Facebooku. Nie potrzebuje zaklinania rzeczywistości. Nie potrzebuje zapewnień, że „jakoś to będzie”. Potrzebuje realnej wody, realnej retencji, realnego planu i odwagi instytucji, które przestaną traktować Siemianówkę jak nietykalny pomnik dawnych decyzji.

Bo jeśli deszcz podniósł poziomy wielu rzek, a Narew nadal została w dramatycznym stanie, to znaczy, że natura właśnie wystawiła nam bardzo czytelny rachunek. I ten rachunek dotyczy nie tylko Narwiańskiego Parku Narodowego. Dotyczy całego Podlasia.

Siemianówka musi się zmienić. Nie przeciwko ludziom, ale dla ludzi i dla Narwi. Nie chaotycznie, nie z dnia na dzień, nie bez konsultacji. Mądrze, etapami, z programem wsparcia dla lokalnej społeczności i z jasnym celem: zatrzymać wodę tam, gdzie jest najbardziej potrzebna, odbudować mokradła i sprawić, by Narew znowu była rzeką, a nie wspomnieniem po rzece.

Dzisiejsza sytuacja w Narwiańskim Parku Narodowym to nie drobna niedogodność dla turystów. To ostrzeżenie, że cały wyjątkowy ekosystem doliny Narwi znalazł się pod presją, której nie da się już tłumaczyć wyłącznie chwilowym brakiem deszczu. I jeśli potraktujemy ten sygnał poważnie, może stać się początkiem dobrej zmiany — dla rzeki, mokradeł, przyrody i ludzi, którzy żyją z tym krajobrazem na co dzień.

Jedna z największych atrakcji turystycznych Narwiańskiego Parku Narodowego została zamknięta po zaledwie dwóch miesiącach działania. Chodzi o kładkę Waniewo-Śliwno, czyli popularną przeprawę przez dolinę Narwi, która od lat przyciąga turystów chcących zobaczyć jedną z najbardziej niezwykłych rzek w Polsce z bliska. Powód zamknięcia jest bardzo konkretny: stan wody w Narwi jest zbyt niski, by mogła bezpiecznie funkcjonować przeprawa wodna.To nie jest tylko drobna niedogodność dla turystów. To kolejny sygnał ostrzegawczy, że z Narwią dzieje się coś bardzo niepokojącego. Rzeka, która historycznie była wielokorytowa, rozlewiskowa, pełna odnóg, mokradeł i życia, coraz częściej staje się symbolem suszy, zaburzonego przepływu i problemów, których nie da się dłużej zamiatać pod dywan.

Kładka Waniewo-Śliwno działa dzięki połączeniu pomostów i przepraw pływających. Gdy wody jest za mało, cała ta atrakcja przestaje być bezpieczna i funkcjonalna. A skoro tak ważny punkt na turystycznej mapie regionu trzeba zamykać już po dwóch miesiącach, to trudno udawać, że mówimy wyłącznie o „chwilowo niskim stanie wody”. Tu chodzi o kondycję całej doliny Narwi.

15 czerwca ma odbyć się robocze spotkanie urzędników i przedstawicieli instytucji odpowiedzialnych za wodę i przyrodę. Przy jednym stole mają spotkać się między innymi przedstawiciele Wód Polskich oraz Narwiańskiego Parku Narodowego. Tematem ma być to, co dalej robić z Siemianówką i Narwią. I bardzo dobrze, że do takiego spotkania dojdzie, bo ten temat wymaga wreszcie poważnej rozmowy, a nie kolejnych półśrodków.

Problem polega na tym, że Siemianówka od dawna nie jest tylko zbiornikiem rekreacyjnym. To ogromna ingerencja w system Narwi. Woda, która powinna pracować w naturalnym rytmie rzeki, jest zatrzymywana, nagrzewa się, stoi, paruje, a potem trafia dalej w zupełnie innym stanie niż rzeka potrzebowałaby do prawidłowego funkcjonowania. Zbiornik, który miał być rozwiązaniem, coraz częściej wygląda jak część problemu.

Co uratuje Narew?

Dlatego warto wrócić do pomysłu, o którym pisaliśmy już wcześniej: zamiast kurczowo bronić Siemianówki w obecnym kształcie albo sprowadzać rozmowę wyłącznie do hasła „likwidować albo nie likwidować”, trzeba pomyśleć o trzeciej drodze. Siemianówkę można przekształcić w rozległy obszar mokradeł, rozlewisk, trzcinowisk, wysp, płycizn i fragmentów otwartej wody. Innymi słowy: w rezerwat przyrody, który zamiast szkodzić Narwi, zacząłby jej pomagać.

To nie jest fantazja oderwana od rzeczywistości. Płytkie zbiorniki wodne naturalnie przechodzą proces zarastania. Najpierw są otwartym akwenem, później pojawiają się płycizny, roślinność wodna, trzcinowiska i bagna. Siemianówka już dziś zdradza taki kierunek przemian. Zamiast więc walczyć z naturą, można wykorzystać ten proces świadomie i mądrze.

Mokradła są jednymi z najlepszych naturalnych filtrów wody. Roślinność bagienna oraz mikroorganizmy żyjące w osadach wychwytują związki azotu i fosforu, czyli substancje odpowiedzialne między innymi za zakwity glonów i sinic. Taki obszar działa jak ogromna gąbka: zatrzymuje wodę wtedy, gdy jest jej więcej, i oddaje ją powoli w czasie suszy. Dla Narwi mogłoby to oznaczać stabilniejszy przepływ, chłodniejszą wodę i lepsze warunki dla życia biologicznego.

Przekształcenie Siemianówki w kierunku mokradeł nie musi oznaczać zniszczenia turystyki. Wręcz przeciwnie. Może stworzyć coś znacznie cenniejszego niż obecny, problematyczny zbiornik z zakwitającą wodą. Wyobraźmy sobie obszar podobny charakterem do bagien biebrzańskich, ale z fragmentami jeziora, wieżami obserwacyjnymi, ścieżkami przyrodniczymi, kładkami, miejscami do obserwacji ptaków i edukacji ekologicznej. Takie miejsce mogłoby stać się jedną z najważniejszych atrakcji przyrodniczych w regionie.

Brud, zakwity i sinice

Dziś Siemianówka jest często kojarzona z brudem, zakwitami, sinicami i płytką, przegrzaną wodą. Mogłaby być kojarzona z czymś zupełnie innym: z odważną renaturyzacją, ratowaniem Narwi, odbudową mokradeł i nowoczesnym podejściem do ochrony przyrody. Podlaskie nie musi kopiować betonowych pomysłów z innych regionów. Może pokazać, że największą siłą tej ziemi jest przyroda.

Zamknięcie kładki Waniewo-Śliwno po dwóch miesiącach od poprzedniego zamknięcia powinno być potraktowane jak alarm. Bo jeżeli jedna z ikon Narwiańskiego Parku Narodowego przestaje działać z powodu zbyt niskiego stanu wody, to znaczy, że nie rozmawiamy już o teorii. Rozmawiamy o realnych konsekwencjach złej gospodarki wodnej, suszy i decyzji, które przez lata zmieniały naturalny rytm rzeki.

15 czerwca urzędnicy będą rozmawiać o przyszłości Siemianówki i Narwi. Oby nie skończyło się na kolejnych ogólnikach. Narew potrzebuje decyzji, które będą odważne, długofalowe i zgodne z tym, jak działa przyroda. A Siemianówka, zamiast dalej zagrażać rzece swoim istnieniem w obecnej formie, może stać się miejscem, które pomoże ją uratować.

To jest moment, w którym trzeba przestać pytać wyłącznie o to, jak utrzymać zbiornik. Trzeba zacząć pytać, jak ocalić Narew. Bo bez zdrowej Narwi nie będzie ani kładki Waniewo-Śliwno, ani unikalnej doliny, ani tej przyrodniczej magii, dla której ludzie przyjeżdżają do Narwiańskiego Parku Narodowego.

Co musi się wydarzyć, by Siemianówka stała się rezerwatem?

Największą przeszkodą nie jest sama przyroda, lecz obecny status zbiornika. Siemianówka formalnie funkcjonuje jako element gospodarki wodnej, związany między innymi z potrzebami rolnictwa, retencji i zarządzania wodą. Dlatego nie wystarczy powiedzieć: „zróbmy tu rezerwat”. Najpierw państwo musiałoby zmienić sposób myślenia o tym miejscu. Zbiornik musiałby przestać być traktowany przede wszystkim jako urządzenie wodne służące określonym celom gospodarczym, a zacząć być traktowany jako obszar o strategicznym znaczeniu przyrodniczym dla Narwi. Potrzebna byłaby więc decyzja na poziomie krajowym, że celem nie jest już konserwowanie obecnego modelu, lecz zmiana funkcji zbiornika w kierunku mokradeł, rozlewisk i obszaru chronionego.

Choć na co dzień za gospodarkę wodną odpowiadają Wody Polskie, to tak duża zmiana nie byłaby zwykłą decyzją administracyjną jednego urzędu. W praktyce musiałaby za nią stać decyzja polityczna: rządu, właściwego ministerstwa oraz instytucji odpowiedzialnych za wodę i środowisko. To one musiałyby uznać, że interes publiczny polega dziś nie na utrzymywaniu Siemianówki jako problematycznego, płytkiego zbiornika, lecz na ochronie Narwi, odbudowie naturalnej retencji i przywracaniu mokradeł. Dopiero wtedy Wody Polskie mogłyby przygotowywać działania techniczne zgodne z nowym celem, a nie jedynie zarządzać zbiornikiem według starej logiki.

Kolejnym etapem byłaby dokumentacja przyrodnicza. Trzeba byłoby dokładnie opisać, które fragmenty Siemianówki i jej otoczenia powinny zostać objęte ochroną, jakie siedliska już tam istnieją, jakie gatunki ptaków, roślin i zwierząt korzystają z tego obszaru oraz jakie działania renaturyzacyjne byłyby potrzebne. Na tej podstawie regionalny dyrektor ochrony środowiska mógłby rozpocząć procedurę ustanowienia rezerwatu przyrody. Rezerwat powstaje bowiem nie przez hasło czy deklarację, ale przez akt prawa miejscowego, który określa jego nazwę, granice, cele ochrony, zakazy oraz zasady funkcjonowania.

W praktyce oznacza to więc kilka równoległych ruchów: zmianę krajowej polityki wobec Siemianówki, aktualizację dokumentów gospodarki wodnej, przygotowanie ekspertyz przyrodniczych, uzgodnienie działań między Wodami Polskimi, administracją rządową, samorządami i służbami ochrony przyrody, a następnie formalne ustanowienie rezerwatu. Dopiero po tym można byłoby bezpiecznie przejść do zmian faktycznych: likwidacji zbiornika w obecnym kształcie, wspierania naturalnego zarastania, tworzenia rozlewisk, odtwarzania trzcinowisk, wyznaczania stref dla ptaków, budowy kładek edukacyjnych i punktów obserwacyjnych.

Najważniejsze jest jednak to, by najpierw zapadła decyzja o zmianie celu. Bez niej Siemianówka pozostanie zbiornikiem, który formalnie trzeba utrzymywać, nawet jeśli przyrodniczo coraz wyraźniej widać, że lepszą przyszłością dla tego miejsca byłyby mokradła. Jeśli państwo naprawdę chce ratować Narew, musi uznać, że Siemianówka nie może być wiecznie traktowana jak techniczny magazyn wody. Powinna stać się obszarem odbudowy przyrody.

W Białymstoku wiosna oficjalnie zatwierdzona – nie przez kalendarz, nie przez synoptyków, a przez dwóch najbardziej wiarygodnych specjalistów od drzemek sezonowych. Bracia Chip i Dale, rezydenci Akcentu Zoo, zakończyli właśnie zimowy „tryb samolotowy” i wrócili do świata, w którym – jak się okazuje – nic nie smakuje tak dobrze jak poranna… pobudka przeciągnięta do południa.

Choć formalnie już się obudzili, to nadal operują w trybie „jeszcze pięć minut”. Pierwszy spacer odhaczony, ale zamiast dynamicznego wejścia w wiosnę mamy raczej miękkie lądowanie na trawie. Niedźwiedzie rozłożyły się pod siatką i wyglądały tak, jakby testowały nową usługę: „leżenie w jakości premium, bez reklam i bez pośpiechu”.

Stali bywalcy zoo od kilku tygodni prowadzili nieoficjalny monitoring sytuacji. Były zakłady, były spekulacje, a nawet próby interpretowania ciszy jako „ciszy przed… chrapaniem”. W końcu się udało – niedźwiedzie się wybudziły.

Dla porządku dodajmy, że w ubiegłym roku Chip i Dale zakończyli sen zimowy już 26 marca. W tym sezonie postawili na wersję rozszerzoną – coś pomiędzy „jeszcze chwila” a „jeszcze jedna drzemka dla zdrowia”. W naturze potrafią spać nawet do końca kwietnia, więc i tak można mówić o pewnym kompromisie z rzeczywistością.

A co dalej? Eksperci przewidują stopniowy powrót do aktywności: najpierw przeciąganie, potem spacer, a na końcu – być może – podjęcie poważnej decyzji, czy dziś bardziej się opłaca… poleżeć z lewej czy z prawej strony wybiegu.

Na koniec krótka informacja dla mieszkańców: jeśli czujecie się dziś nieco ospali, spokojnie – to nie brak kawy. To po prostu solidarność z niedźwiedziami. W końcu skoro one dopiero się budzą, to kto powiedział, że my już musimy być w pełni gotowi do życia?

Planowana budowa progu spiętrzającego na Narwi w rejonie Rzędzian stała się punktem zapalnym, bo dotyka dwóch sprzecznych, ale jednocześnie racjonalnych sposobów myślenia o rzece. Z jednej strony są mieszkańcy i rolnicy, którzy patrzą na Narew przez pryzmat bezpieczeństwa gospodarstw i użytkowania łąk, z drugiej – podejście przyrodnicze, według którego to właśnie nadmierna kontrola i „obsługa techniczna” rzeki doprowadziły ją do obecnego stanu degradacji. Spór nie jest więc prostym konfliktem interesów, lecz zderzeniem dwóch logik zarządzania wodą.

Argument przeciwników progu opiera się na doświadczeniu. W ich ocenie stałe piętrzenie w tak bliskiej odległości od jazu ogranicza możliwość reagowania na zmienne warunki hydrologiczne. Jaz, wyposażony w ruchome klapy, daje możliwość czasowego obniżenia poziomu wody w momentach krytycznych, takich jak wiosenne wezbrania czy okres prac polowych. Stały próg tej elastyczności nie ma. Nawet jeśli jest niższy niż poprzednia konstrukcja, wciąż narzuca minimalny poziom wody, który przy kumulacji opadów i roztopów może skutkować długotrwałym zaleganiem wody na łąkach i w pobliżu zabudowań. Z tej perspektywy budowa kolejnego piętrzenia obok istniejącego jazu wygląda jak dublowanie infrastruktury, które osłabia funkcję obiektu już zmodernizowanego i przenosi ryzyko na tereny użytkowane przez ludzi.

Z drugiej strony, argumenty strony pro-przyrodniczej uderzają w sam fundament takiego myślenia. To właśnie regulowanie rzek, ich pogłębianie, prostowanie i „obsługiwanie” jazami sprawiło, że Narew przez lata traciła kontakt z doliną, szybciej odprowadzała wodę i wysychała w okresach bezdeszczowych. W tej logice jaz, nawet jeśli technicznie sprawny, jest narzędziem kontroli, a nie odtwarzania naturalnych procesów. Stały próg ma wymuszać wyższy poziom wody na dłuższym odcinku rzeki, uruchamiać rozlewiska, zasilać starorzecza i podnosić poziom wód gruntowych w dolinie. Nie chodzi więc o „trzymanie wody w korycie”, lecz o to, by woda znów mogła rozchodzić się szeroko po krajobrazie, zamiast być spuszczana jak najszybciej w dół rzeki.

Oba podejścia mają swoje słabe punkty. Krytycy progu często abstrahują od tego, że sam jaz, nawet z klapami, w praktyce bywa prowadzony w sposób zachowawczy, nastawiony na szybkie odprowadzanie wody i minimalizowanie ryzyka formalnego, a nie na długotrwałe podpiętrzenia sprzyjające przyrodzie. Z kolei zwolennicy progu zakładają, że każde stałe piętrzenie automatycznie „oddaje rzekę naturze”, ignorując fakt, że źle dobrana lokalizacja i brak kontroli mogą prowadzić do podmywania brzegów, zamulania i konfliktów społecznych, które w dłuższej perspektywie kończą się presją na jeszcze silniejszą ingerencję techniczną.

W istocie spór sprowadza się do pytania, czy próg w tym konkretnym miejscu rzeczywiście robi coś, czego nie da się osiągnąć innymi metodami. Jeżeli podniesienie poziomu wody przez próg faktycznie uruchamia boczne połączenia Narwi ze starorzeczami i rozlewiskami, których jaz nie jest w stanie zasilić nawet przy pro-retencyjnym sterowaniu, wtedy argument przyrodniczy zyskuje ciężar. Jeżeli jednak efekt kończy się głównie na podniesieniu lustra wody w korycie i cofce przy jednoczesnym wzroście ryzyka dla łąk i zabudowań, wówczas rację mają ci, którzy widzą w tej inwestycji kolejny sztywny element w już przeinżynierowanym systemie.

Paradoks polega na tym, że obie strony mówią o „ratowaniu rzeki”, tylko rozumieją to inaczej. Jedni chcą ją ratować przed nadmiarem wody i nieprzewidywalnością, drudzy przed wysychaniem i zamianą w rynnę. Sens budowy progu obok jazu nie zależy więc od samej idei piętrzenia, lecz od tego, czy inwestycja rzeczywiście przywraca Narwi kontakt z doliną, a nie tylko przenosi odpowiedzialność za skutki uboczne z instytucji na lokalnych mieszkańców. Bez twardej odpowiedzi na to pytanie każda ze stron będzie mogła z równą siłą twierdzić, że broni racjonalnego interesu – i w obu przypadkach będzie miała ku temu powody.