Wystarczy wyjechać z Białegostoku na północ i w ciągu kilku dni zobaczyć cztery stolice, które rozwijały się w zupełnie różnych warunkach, a jednak wszystkie mogą być dla nas ciekawym punktem odniesienia. Wilno, Ryga, Estonia to duże miasta w małych krajach. Helsinki są już oczywiście inną ligą gospodarczą, ale pod względem klimatu, położenia czy problemów typowych dla północnej Europy są nam znacznie bliższe niż miasta Hiszpanii, Francji czy Włoch. Dlatego zamiast po raz kolejny zachwycać się Kopenhagą albo Amsterdamem, warto popatrzeć na to, co zrobili nasi najbliżsi sąsiedzi. Nie po to, żeby ich bezmyślnie kopiować. Raczej po to, żeby się zainspirować i postarać się wiele rzeczy urządzić zupełnie inaczej.

Dziecko w ruchu

Jedną z pierwszych różnic zauważa się w Rydze, szczególnie gdy podróżuje się z dzieckiem. U nas plac zabaw bardzo często jest dodatkiem do parku albo osiedla. Kilka urządzeń kupionych z katalogu: domek, zjeżdżalnia, dwie huśtawki, może mała ścianka wspinaczkowa. Wszystko kolorowe, bezpieczne, otoczone gumową nawierzchnią i właściwie takie samo jak sto innych placów zabaw. W Rydze widać inną filozofię. Tam tworzy się całe przestrzenie przeznaczone do ruchu. Dobrym przykładem jest ogromny plac w Mežaparksie, zajmujący około 1,5 hektara i podzielony na siedem stref aktywności, ale także nowe inwestycje, jak rozbudowywany Park Zwycięstwa czy piętnastohektarowy teren rekreacyjny w Skanste. Są tam duże konstrukcje do wspinania, tory przeszkód, skateparki, miejsca do ćwiczeń, boiska, wodne place zabaw czy przestrzenie, po których dziecko po prostu może biegać. Nie chodzi więc o to, żeby przez dziesięć minut pozjeżdżało ze zjeżdżalni. Chodzi o to, żeby po dwóch godzinach naprawdę miało dość ruchu.

To jest coś, co Białystok mógłby skopiować niemal natychmiast. Mamy mnóstwo zieleni, duże parki i sporo wolnej przestrzeni. Zamiast budować kolejny niewielki plac zabaw, który różni się od poprzedniego kolorem daszku, można byłoby stworzyć jeden naprawdę potężny park aktywności dla dzieci. Taki, do którego jedzie się specjalnie z drugiego końca miasta. Coś pomiędzy placem zabaw, parkiem linowym, boiskiem, torem przeszkód i miejscem eksperymentowania. Zadziwiające jest, że miasta o znacznie trudniejszym klimacie potrafią projektować przestrzeń z założeniem, że dzieci mają być na zewnątrz i się ruszać, podczas gdy u nas często projektuje się ją przede wszystkim tak, żeby urządzenie miało odpowiedni certyfikat, zmieściło się w budżecie i ładnie wyglądało podczas przecięcia wstęgi.

Rowerowe szaleństwo

Jeszcze większa różnica pojawia się w Tallinie, a przede wszystkim w Helsinkach. Chodzi o rower. Nie jako rekreację na niedzielę, ale jako zwyczajny środek transportu. W Białymstoku infrastruktura rowerowa przez ostatnie lata bardzo się poprawiła, ale ciągle w wielu miejscach można odnieść wrażenie, że najpierw projektuje się ulicę dla samochodu, później chodnik, a jeśli zostanie trochę przestrzeni, próbuje się jeszcze gdzieś wcisnąć rowerzystę. W Helsinkach widać podejście odwrotne. Trasa rowerowa jest elementem systemu komunikacyjnego miasta i ma prowadzić gdzieś dalej, a nie kończyć się nagle dlatego, że projektantowi zabrakło miejsca.

Najbardziej uderzające jest to podczas remontów. Można trafić na sytuację, w której chodnik zostaje zamknięty albo pieszy otrzymuje objazd, a biegnąca obok droga rowerowa pozostaje przejezdna. Nie oznacza to, że fińskie prawo formalnie stawia rowerzystę ponad pieszym. Takiego pierwszeństwa nie ma. Pokazuje jednak sposób myślenia: ciągłość trasy rowerowej traktowana jest podobnie jak ciągłość ulicy. Helsinki budują dodatkowo sieć szybkich tras Baana, która docelowo ma liczyć około 140 kilometrów, a około 160 kilometrów najważniejszych tras rowerowych jest już objętych specjalnym utrzymaniem zimowym. Na części z nich śnieg nie jest nawet klasycznie odgarniany i posypywany piaskiem, lecz usuwany szczotkami, a nawierzchnia zabezpieczana przed śliskością. I nagle brak odśnieżania dróg rowerowych zimą w Białymstoku zaczyna brzmieć dość zabawnie. W Helsinkach zima jest przecież trochę bardziej zimowa niż w Białymstoku.

Co dzieci robią na W-F?

Helsinki potrafią zaskoczyć także w zupełnie innym miejscu. Na szkolnym boisku można zobaczyć dzieci grające na WF-ie w coś, co my Polacy nazywamy palantem. W rzeczywistości jest to pesäpallo, fińska odmiana gry z kijem i piłką, która stała się jednym z narodowych sportów Finlandii. Grają w nią dzieci, młodzież i zawodnicy profesjonalnych drużyn. Fiński związek prowadzi rozbudowane programy szkolne i młodzieżowe, a sam sport jest mocno związany z systemem edukacji.

I tutaj znów nie chodzi o kopiowanie Finlandii i rozdawanie białostockim uczniom kijów do pesäpallo. Bardziej interesująca jest sama idea. Dlaczego wychowanie fizyczne ma polegać ciągle na tych samych kilku dyscyplinach? Przecież Polska również miała własne gry podwórkowe i zespołowe, które właściwie zniknęły. Palant rozwija bieganie, rzucanie, łapanie, refleks i współpracę, a przy okazji nie wymaga hali za kilkadziesiąt milionów złotych. Czasem rozwój nie musi polegać na wymyślaniu czegoś nowego. Można również przypomnieć sobie coś, co kiedyś działało.

Jak wykorzystać przestrzeń?

Helsinki imponują jeszcze czymś innym – wykorzystywaniem przestrzeni, której na pierwszy rzut oka w ogóle nie widać. Centrum miasta w dużej części ma drugie życie pod ziemią. Galerie handlowe, przejścia, parkingi, metro, dworzec kolejowy i kolejne budynki połączone są systemem podziemnych korytarzy. Z centrum handlowego Forum można pod ziemią dostać się między innymi w kierunku metra, dworca centralnego czy Kamppi. W praktyce w wielu miejscach można przemieszczać się przez centrum miasta, robić zakupy i korzystać z usług niemal bez wychodzenia na powierzchnię. To nie jest jedna gigantyczna galeria handlowa, jak można byłoby pomyśleć podczas pierwszej wizyty, lecz wiele budynków i przestrzeni, które zostały z czasem połączone w jeden organizm. Helsinki mają nawet osobny plan zagospodarowania przestrzeni podziemnej.

Oczywiście pomysł budowania podziemnego Białegostoku byłby absurdem. Nie mamy ani fińskiego klimatu, ani takiej gęstości zabudowy, ani cen gruntów. Ale już filozofia wykorzystywania tego, co istnieje, jest bardzo ciekawa. U nas inwestycja zbyt często zaczyna się od znalezienia pustej działki i postawienia na niej nowego budynku. Tam znacznie częściej szuka się sposobu, żeby nowa funkcja weszła do starej przestrzeni albo została z nią połączona.

Jeszcze lepiej widać to w Tallinie. Wystarczy odejść kilkaset metrów od średniowiecznej starówki, żeby znaleźć się pośród współczesnych biurowców, hoteli i apartamentowców. Teoretycznie nic niezwykłego. Nowoczesne centra biznesowe ma dziś pół Europy. A jednak w Tallinie bardzo wiele nowych budynków wygląda tak, jakby ktoś naprawdę nad nimi siedział, rysował je, zastanawiał się nad proporcjami, materiałami, detalami i tym, jak będą wyglądały obok budynku stojącego tam od stu lat. Nie chodzi o to, że każdy jest arcydziełem. Chodzi o widoczną ambicję, żeby nie tworzyć miasta złożonego wyłącznie ze szklanych pudełek.

Najlepiej widać to w kwartale Rotermanna. Dawny obszar przemysłowy był pod koniec XX wieku mocno zdegradowany. Najprościej byłoby go wyburzyć, sprzedać deweloperom i zbudować wszystko od początku. Tymczasem stara zabudowa została objęta ochroną, a pomiędzy dawnymi młynami, magazynami i fabrykami zaczęły pojawiać się odważne współczesne budynki. Dziś właśnie kontrast między jednym a drugim jest największą wartością tego miejsca. Nowoczesność nie udaje tam XIX wieku, a XIX wiek nie przeszkadza nowoczesności.

W Białymstoku ta lekcja powinna szczególnie boleć. Tutaj stary budynek bardzo często staje się problemem. Przeszkadza w inwestycji, jest drogi w remoncie, ma niewygodny układ, konserwator czegoś nie pozwala. Potem przez lata stoi pusty i niszczeje, aż w końcu okazuje się, że jego stan jest tak zły, iż niczego już nie da się zrobić. Czasem dodatkowo „pomaga” pożar. I nagle problem znika, a działka staje się niezwykle atrakcyjna. Tallin pokazuje coś dokładnie odwrotnego: stary budynek może być nie przeszkodą inwestycyjną, lecz najcenniejszym elementem całej inwestycji. Nowoczesny biurowiec można przecież postawić wszędzie. Stuletniej fabryki, magazynu czy kamienicy nie da się już później odtworzyć.

Zakaz dla hulajnóg elektrycznych

Ciekawym doświadczeniem jest też samo Wilno. To miasto pod wieloma względami wydaje się Białemustokowi najbliższe, ale coraz wyraźniej próbuje odzyskiwać przestrzeń zdominowaną przez samochody. Jednocześnie Litwini pokazują, że promowanie rowerów i hulajnóg nie oznacza automatycznej zgody na to, żeby ich użytkownicy robili wszystko, co chcą. W Wilnie (i innych litewskich miastach) istnieją miejsca, w których znaki po prostu zabraniają jazdy hulajnogami elektrycznymi i rowerami. Na części Starego Miasta oraz na mostach obowiązuje ograniczenie do 12 km/h, a na najbardziej zatłoczonych ulicach wprowadzono zakazy ruchu takich pojazdów. Miasto wyznaczyło też specjalne miejsca do pozostawiania współdzielonych hulajnóg, żeby nie walały się po całych chodnikach. To dość zdroworozsądkowe podejście: mikromobilność jest dobra, dopóki nie odbywa się kosztem pieszego.

Podobne wrażenie robi jazda samochodem po Litwie. Bardzo szybko człowiek przestaje tam traktować ograniczenie prędkości jako sugestię. Fotoradary i odcinkowe pomiary prędkości są tak powszechne, że nawet krótkie ograniczenie z 90 do 70 km/h lepiej potraktować poważnie. Nie jest to wyłącznie subiektywne wrażenie kierowcy. Według danych przywołanych przez Komisję Europejską na litewskich drogach państwowych działa 212 stałych urządzeń kontroli prędkości: 78 mierzących prędkość w konkretnym punkcie oraz 134 systemy mierzące średnią prędkość na odcinku.

Można oczywiście dyskutować, czy wszystkie radary stoją w idealnych miejscach i czy każde ograniczenie ma sens. Sama zasada jest jednak godna uwagi. Znak drogowy działa wtedy, kiedy większość kierowców zakłada, że jego zignorowanie może mieć konsekwencje. W Polsce wciąż mamy mnóstwo dróg, na których ograniczenie do 70 km/h oznacza w praktyce jazdę 90, a ograniczenie do 50 – około 70. Litwa pokazuje, że kulturę jazdy można zmieniać nie tylko apelami i kampaniami społecznymi, ale również zwyczajną nieuchronnością kontroli.

Gdzie się podziała chińszczyzna?

Podczas podróży przez Litwę, Łotwę, Estonię i Finlandię można zauważyć jeszcze jedną drobną rzecz. Oczywiście są tam sklepy z tanimi gadżetami, plastikowymi zabawkami i importowanym towarem z Chin. Nie ma sensu tworzyć mitu, że kraje bałtyckie odgrodziły się od chińskiej produkcji, bo byłaby to nieprawda. Jednak w centrach miast znacznie słabiej rzuca się w oczy handel przypadkową tandetą. Więcej jest lokalnego wzornictwa, miejscowych produktów, normalnych sklepów czy lokali usługowych, a mniej punktów, które wyglądają jak zawartość kontenera sprowadzonego prosto z azjatyckiej hurtowni. To oczywiście obserwacja, której nie da się uczciwie zamienić w statystykę importu. Ale na poziomie estetyki miasta różnica jest zauważalna.

Nie tylko zachwyty

Nie wszystko u sąsiadów powinno jednak budzić zachwyt. Najbardziej zaskakująca jest pod tym względem Narwa. Polski turysta przyjeżdżający tam po doświadczeniach z granicy polsko-białoruskiej może doznać lekkiego szoku. Na Podlasiu mamy mur graniczny, system elektroniczny, wojsko, Straż Graniczną oraz strefy, do których zwykły człowiek nie może wejść. W niektórych miejscach samo zbliżenie się do granicy jest niemożliwe. Tymczasem Narwa leży dosłownie naprzeciw rosyjskiego Iwangorodu. Po drugiej stronie rzeki zaczyna się państwo, które kilka lat wcześniej napadło na Ukrainę i którego potencjalna agresja jest jednym z najważniejszych scenariuszy bezpieczeństwa całej Estonii. A mimo to nad Narwą ludzie spacerują, jeżdżą rowerami i robią zdjęcia rosyjskiej twierdzy.

Na pierwszy rzut oka wygląda to wręcz jak kompletna beztroska. Na moście są betonowe przeszkody, ale samo miasto nie przypomina przygranicznej twierdzy. Dopiero dokładniejsze sprawdzenie pokazuje, że jest to w dużej części zamierzone. Estonia wraz z Łotwą i Litwą buduje Bałtycką Linię Obrony. Po estońskiej stronie ma powstać do 600 bunkrów oraz system przygotowanych przeszkód przeciwpancernych, drutu kolczastego, punktów oporu i rowów przeciwczołgowych. Część elementów ma być magazynowana i rozwijana dopiero w razie zagrożenia. Estońskie ministerstwo obrony wprost podkreśla, że drogi, lasy i pola w pobliżu umocnień mają w czasie pokoju w dużej części pozostać normalnie dostępne.

To oznacza, że pierwsze wrażenie – „oni chyba kompletnie się Rosji nie boją” – jest mylące. Ale sam kontrast pozostaje fascynujący. Polska i Estonia przyjęły dwie różne filozofie. Polska bardzo mocno pokazuje swoją ochronę granicy i ogranicza dostęp do części pogranicza w związku z trwającą presją migracyjną ze strony Białorusi. Estonia przygotowuje się przede wszystkim do potencjalnego konfliktu militarnego, ale jednocześnie stara się nie zamieniać Narwy w koszary, dopóki wojny nie ma. Trudno jednoznacznie powiedzieć, która filozofia okaże się lepsza.

Ukraina ważna dla wszystkich

Jest jeszcze jedna rzecz, której właściwie nie sposób było nie zauważyć podczas podróży przez Litwę, Łotwę, Estonię i Finlandię. Ukraińskie flagi. Na budynkach publicznych, w centrum miast, przy instytucjach, hotelach, lokalach. Oczywiście nie oznacza to, że każdy Litwin, Łotysz, Estończyk czy Fin ma identyczne zdanie na temat wojny, ale skala widocznej solidarności jest uderzająca. Te państwa nie traktują przetrwania Ukrainy jak odległego konfliktu gdzieś na wschodzie Europy. Doskonale wiedzą, że Ukraina wiąże dziś znaczną część rosyjskiego potencjału militarnego, a jej zdolność do obrony ma bezpośredni związek z bezpieczeństwem całego regionu.

Litwa wprost deklaruje, że zwycięstwo Ukrainy jest związane z bezpieczeństwem Litwy i Europy, Łotwa konsekwentnie przeznacza ogromne w stosunku do swojej wielkości środki na pomoc, w Finlandii ponad 90 proc. ankietowanych uznaje pomoc humanitarną dla Ukrainy za ważną, a w Estonii potępienie rosyjskiej agresji od lat pozostaje bardzo wysokie. I tutaj Polska zaczyna wyglądać coraz bardziej paradoksalnie.

To my graniczymy z Białorusią, mamy obwód królewiecki tuż obok i jesteśmy jednym z państw najbardziej zagrożonych rosyjską polityką, a jednocześnie w debacie publicznej coraz mocniej narasta fala niechęci i agresji wobec Ukraińców. W lipcu 2026 roku po raz pierwszy w badaniach CBOS przeciwnicy przyjmowania uchodźców z Ukrainy stanowili większość – 52 proc., przy 42 proc. popierających ich przyjmowanie. Nie jest to oczywiście to samo co poparcie lub brak poparcia dla samej Ukrainy, ale dobrze pokazuje zmianę społecznej atmosfery.

Kraje bałtyckie i Finlandia zdają się znacznie mocniej pamiętać o prostej zależności: im dłużej niepodległa Ukraina jest w stanie powstrzymywać Rosję, tym dalej rosyjska armia pozostaje od Wilna, Rygi, Tallina, Helsinek – i również od Białegostoku.

Nie ma tajemnej wiedzy

I właśnie to chyba jest najciekawsze po przejechaniu Wilna, Rygi, Tallina i Helsinek i Narwy na dokładkę. Nie ma tam żadnej tajemnej wiedzy, której nie moglibyśmy zastosować w Białymstoku czy w Podlaskiem. Większość rzeczy, które robią wrażenie, nie wymaga nawet poziomu zamożności Finlandii. Wielki park aktywności dla dzieci nie jest technologią kosmiczną. Zachowanie starego magazynu i wkomponowanie go w nowy budynek nie wymaga wynalezienia nowego materiału budowlanego. Spójna droga rowerowa jest kwestią projektu, a nie odkrycia naukowego. Zakaz jazdy hulajnogą po zatłoczonej ulicy kosztuje mniej więcej tyle, co znak drogowy.

Różnica tkwi gdzie indziej. Widać tam częściej myślenie o mieście jako o całości. Jeśli buduje się drogę rowerową, to dlatego, że ma ona tworzyć sieć. Jeśli powstaje park, ma dawać mieszkańcom konkretną możliwość spędzania czasu. Jeśli zachowuje się stary budynek, szuka się dla niego funkcji. Jeśli miasto chce ograniczyć ruch samochodów, buduje alternatywę. Jeśli hulajnogi zaczynają przeszkadzać pieszym, wprowadza zasady. Nie każda decyzja jest trafiona, nie każdy system działa idealnie i w każdym z tych miast znajdziemy korki, zaniedbane miejsca, brzydkie bloki, nieudane inwestycje czy rozwiązania, które mieszkańcy krytykują.

Białystok przez ostatnie dwadzieścia lat także zmienił się nie do poznania. Problem w tym, że ogromna część tej zmiany polegała na remontowaniu. Nowa ulica, nowy chodnik, nowa elewacja, odnowiony park, przebudowane skrzyżowanie. To wszystko było potrzebne. Tyle że po dwóch dekadach korzystania z miliardów złotych europejskich pieniędzy warto chyba zacząć stawiać sobie trudniejsze pytanie: nie co jeszcze możemy wyremontować, ale czym Białystok ma się wyróżniać i jak właściwie chcemy w nim żyć za dwadzieścia lat.

Nie musimy stawać się drugim Wilnem, Rygą, Tallinem ani Helsinkami. Zresztą byłoby to bez sensu. Ale moglibyśmy zacząć robić to, co nasi sąsiedzi robią najlepiej: patrzeć na miasto nie jak na zbiór inwestycji do zrealizowania w kolejnej kadencji, lecz jak na miejsce, które trzeba świadomie zaprojektować dla ludzi. I chyba właśnie tego najbardziej warto od nich zaczerpnąć.

Bez kompleksów ale i bez kasy

Statystyki mówią same za siebie, ale dopiero wtedy, gdy spojrzymy na nie z dwóch stron. W badaniu jakości życia przeprowadzonym dla Komisji Europejskiej aż 92,8 proc. mieszkańców Wilna deklarowało zadowolenie z życia w swoim mieście. Białystok osiągnął bardzo podobne 91,8 proc., Tallin 91,5 proc., Helsinki 91,1 proc., Warszawa 90,4 proc., a wyraźnie słabiej wypadła Ryga – 80,1 proc. Gdyby zatrzymać się w tym miejscu, można byłoby dojść do wniosku, że Białystok właściwie niczym sąsiadom nie ustępuje.

Jeszcze wyraźniej różnicę widać po zwykłych zarobkach. W Białymstoku przeciętna miesięczna pensja na rękę to około 5800 zł. W Rydze jest bardzo podobnie – po przeliczeniu również około 5800 zł. Ale już w Wilnie przeciętne zarobki netto to mniej więcej 7400 zł miesięcznie, w Tallinie około 8100 zł, a w Helsinkach prawie 12 000 zł. Oczywiście w Finlandii czy Estonii część rzeczy kosztuje więcej niż w Polsce, więc nie oznacza to, że mieszkaniec Helsinek jest dwa razy bogatszy od białostoczanina. Pokazuje jednak coś bardzo prostego: Wilno, Tallin i Helsinki mają znacznie silniejszy rynek pracy i więcej dobrze płatnych miejsc pracy.

I właśnie to jest chyba najbardziej interesujący paradoks Białegostoku: mieszkańcy bardzo dobrze oceniają samo życie w mieście, mimo że gospodarczo funkcjonuje ono w jednym z najsłabszych regionów Polski i daleko mu do ekonomicznej siły Wilna, Tallina czy Helsinek. Jeśli do stosunkowo wysokiego komfortu życia udałoby się dołożyć gospodarkę zdolną tworzyć więcej dobrze płatnych, specjalistycznych miejsc pracy, Białystok mógłby przestać być miastem, z którego dobrze się żyje tym, którzy już mają tu swoją pozycję, a stać się miejscem, do którego ludzie rzeczywiście przyjeżdżają po rozwój zawodowy.

Skolim osiągnął już ten poziom polskiej kariery, na którym samo śpiewanie byłoby zwyczajnym marnowaniem potencjału. Król Latino koncertuje, sprzedaje perfumy, ma stację paliw, a jego nazwiskiem sygnowane są kiełbasy, kabanosy i parówki. I trudno się dziwić, że taką gwiazdę każdy chce mieć u siebie.

W piątek 28 sierpnia Skolim pojawi się więc w Białymstoku. O godzinie 17 na Rynku Kościuszki rozpocznie koncert w ramach imprezy „Białystok Pełen Muzyki”. Wstęp jest bezpłatny, imprezę współorganizuje miasto, wcześniej działać będzie rodzinna strefa przygotowana przez Wodociągi Białostockie.

I tu zaczyna się problem. Oczywiście tylko dostrzegany przez niektórych.  Bo akurat kilka dni przed białostockim występem przez Polskę przetoczyła się awantura o repertuar Króla Latino. Internet obiegły nagrania z dziećmi bawiącymi się przy utworach, których teksty trudno pomylić z repertuarem Fasolek. Są przekleństwa, seks, bardzo bezpośrednie aluzje i cała reszta tego, dzięki czemu siedmiolatek może wrócić z koncertu bogatszy o kilka nowych pytań do rodziców.

Natychmiast pojawiło się więc pytanie: czy taki artysta powinien występować o godzinie 17, gdy pod sceną mogą stać dzieci? Może lepiej po 22? Może powinno być ostrzeżenie? Może urzędnicy powinni wcześniej ocenić repertuar? Wysłać alert RCB? A może przed wejściem na Rynek Kościuszki należy ustawić komisję, która będzie sprawdzała akty urodzenia i znajomość tekstów piosenek?

Problem jest ciekawy, bo dotyczy czegoś znacznie większego niż sam Skolim. Dzieci nie są oczywiście ani własnością państwa, ani własnością rodziców. Ale to rodzice ponoszą za nie odpowiedzialność i na co dzień podejmują tysiące decyzji dotyczących tego, co mogą oglądać, czego słuchać i gdzie chodzić. Jeżeli ktoś uważa, że siedmiolatek nie powinien słuchać Skolima, rozwiązanie wydaje się wyjątkowo skomplikowane: nie zabiera siedmiolatka na Skolima.

Nie trzeba do tego uchwały Rady Miasta, zarządzenia prezydenta, konsultacji społecznych ani powoływania pełnomocnika do spraw ochrony dzieci przed latino. Tyle że jest również druga strona tej historii.

Białostocki koncert nie jest prywatną imprezą w klubie. To bezpłatne wydarzenie w centrum miasta, współorganizowane przez samorząd i reklamowane jako pożegnanie wakacji dla mieszkańców. Organizator naprawdę może się zastanowić, czy o 17 powinien wyjść artysta z repertuarem zdecydowanie niepisanym dla najmłodszych. Można więc dyskutować o godzinie. Można informować rodziców, czego mają się spodziewać. Można nawet uznać, że przy miejskiej imprezie lepiej byłoby ustawić Skolima później.

Tylko nie udawajmy przy okazji, że właśnie odkryliśmy Skolima. Człowiek nie pojawił się wczoraj. Od dawna jest jedną z największych gwiazd muzyki tanecznej w Polsce. Gra dziesiątki koncertów, jego piosenki mają gigantyczne zasięgi, na występy przychodzą całe rodziny, a dzieci znają jego utwory zapewne znacznie lepiej niż większość oburzonych komentatorów.

Repertuar również nie zmienił mu się radykalnie w miniony wtorek. Skolim nie śpiewał wcześniej o dokarmianiu sikorek zimą, żeby nagle w sierpniu 2026 roku przejść na erotyczne disco. Dlatego najbardziej zabawne w całej aferze jest zbiorowe zdziwienie.

Przez długi czas Skolim jeździł po Polsce, zapełniał place, dożynki i festyny, dzieci stały pod scenami, rodzice nagrywali telefonami i wszystko było dobrze. Teraz nagle część Polski odkryła teksty jego piosenek i rozpoczęła debatę, czy państwo powinno chronić najmłodszych przed Królem Latino. A może wystarczyłoby coś znacznie prostszego?

Organizator informuje, jaki artysta wystąpi i czego można spodziewać się po jego repertuarze. Rodzic sprawdza, gdzie prowadzi swoje dziecko. A Skolim robi to, co robił do tej pory. Śpiewa. Potem jedzie na kolejny koncert. A po drodze być może zatrzymuje się na swojej stacji po kabanosy Skolima.

Bo wygląda na to, że największym problemem nie jest dziś to, czego słuchają dzieci, tylko kto akurat postanowił się tym oburzyć.

O niżu demograficznym mówi się w Polsce od lat. Zazwyczaj jednak w taki sposób, jakby był problemem przyszłości – czymś, czym będziemy musieli martwić się za 10 albo 20 lat. Tymczasem na Podlasiu jego skutki zaczynają być widoczne już teraz. I bardzo dobrze pokazują to przedszkola.

W województwie podlaskim działa 645 placówek przedszkolnych. Łącznie oferują one 47 172 miejsca, podczas gdy zapisanych jest 40 913 dzieci. Według dostępnych danych szacunkowo wolnych pozostaje aż 6937 miejsc. To niemal 15 proc. całej dostępnej infrastruktury. To nie jest też wyłącznie problem małych miejscowości. W samym Białymstoku działa 171 placówek przedszkolnych, które łącznie wykazują 2077 wolnych miejsc. Tylko w 24 placówkach nie ma już żadnego wolnego miejsca, natomiast aż 68 deklaruje co najmniej 10 wolnych miejsc. W 11 placówkach wolnych jest ponad 40 miejsc, a rekordzista wykazuje ich aż 126.

Tak duża liczba wolnych miejsc nie oznacza już pojedynczych pustych krzeseł przy stolikach. W praktyce może oznaczać, że w wielu placówkach nie udało się utworzyć części planowanych grup albo że istniejąca infrastruktura została przygotowana dla znacznie większej liczby dzieci, niż obecnie jest chętnych. Jeżeli taki stan będzie się pogłębiał, część przedszkoli będzie musiała ograniczać liczbę oddziałów, zatrudnienie, a w dalszej perspektywie niektóre placówki mogą po prostu znikać lub już to właśnie robią.

Zaczną znikać przedszkola

Przedszkole nie staje się znacznie tańsze tylko dlatego, że zamiast 100 dzieci chodzi do niego 70. Nadal trzeba ogrzać budynek, zapłacić za prąd, sprzątanie, administrację i utrzymanie obiektu. Nadal potrzebni są nauczyciele, woźne, kuchnia czy obsługa techniczna. Przy spadającej liczbie dzieci koszt utrzymania jednego miejsca zaczyna więc rosnąć. W pewnym momencie samorządy staną przed prostym rachunkiem ekonomicznym: czy utrzymywać kilka częściowo pustych placówek, czy połączyć grupy i skoncentrować dzieci w mniejszej liczbie budynków. A wiemy jak to jest, gdy politycy (szczególnie przed wyborami) muszą coś zlikwidować. Wolą utrzymywać pustą fikcję za nasze pieniądze – tak jak robią to ze szpitalami.

Szczególnie mocno będzie to odczuwalne w małych miejscowościach. Tam likwidacja przedszkola to wyrok na społeczność. Likwidacja i tak małej liczby miejsc pracy: dla nauczycieli, administracji, kucharek, pracowników obsługi i osób zajmujących się utrzymaniem budynku. Pośrednio tracą również firmy dostarczające żywność, środki czystości czy wykonujące remonty. Demografia zaczyna więc przekładać się na lokalną gospodarkę.

Za chwilę ta sama fala dotrze do szkół

Dzisiejsze przedszkolaki za moment staną się uczniami. Jeżeli dzieci rodzi się mniej, nie istnieje żaden mechanizm, dzięki któremu nagle więcej pojawi się ich w pierwszych klasach szkół podstawowych. Niż po prostu przesuwa się razem z kolejnymi rocznikami. Najpierw zmniejsza się liczba grup przedszkolnych. Następnie klas w szkołach podstawowych. Później problem dociera do liceów, techników i szkół zawodowych. I tutaj konsekwencje mogą być jeszcze większe.

W małych miejscowościach szkoła zaraz po urzędzie często jest jednym z największych pracodawców finansowanych przez samorząd. Jeżeli zamiast dwóch klas pierwszych będzie można utworzyć jedną, potrzeba mniej godzin nauczycielskich. Jeżeli uczniów będzie jeszcze mniej, pojawi się pytanie o sens utrzymywania całej szkoły. Możliwe będą łączenia klas, ograniczanie etatów, łączenie placówek, a w skrajnych przypadkach ich zamykanie.

Dla gmin oznacza to bardzo trudny wybór. Utrzymywanie prawie pustej szkoły jest kosztowne, ale jej likwidacja sprawia jednocześnie, że politycy opozycji powiedzą – a my nie zlikwidujemy. I w ten sposób może powstać demograficzne błędne koło.

Potem przyjdzie czas na uczelnie

Kolejna fala dotrze do szkół średnich, a następnie na uczelnie. Największe i najbardziej rozpoznawalne kierunki prawdopodobnie poradzą sobie stosunkowo dobrze. Znacznie trudniejsza sytuacja może czekać mniej popularne kierunki oraz mniejsze szkoły wyższe. W Białymstoku w zasadzie wszystkie uczelnie prywatne już zniknęły lub ledwo przędą. Jeżeli maturzystów będzie coraz mniej, może to oznaczać zamykanie kierunków, łączenie grup, ograniczanie zatrudnienia.

Biorąc pod uwagę jak już Białystok jest mało atrakcyjny dla studentów, których przez ostatnie lata liczba zmniejszyła się o kilkadziesiąt tysięcy. To dla stolicy województwa podlaskiego niska demografia oznacza wyrok. Studenci wynajmują mieszkania, korzystają z gastronomii, sklepów, transportu i usług. Mniej studentów oznacza więc nie tylko problem uniwersytetu czy politechniki. To również mniej pieniędzy pozostających w mieście.

A później zabraknie pracowników

Dzisiejsze dzieci za kilkanaście czy dwadzieścia lat wejdą na rynek pracy. A będzie ich znacznie mniej niż osób z licznych roczników, które będą wtedy przechodziły na emeryturę. GUS w głównym scenariuszu prognozy ludności przewiduje, że województwo podlaskie może zmniejszyć swoją populację z około 1,143 mln mieszkańców w 2022 roku do około 1,101 mln w 2030 roku, 1,035 mln w 2040 roku i zaledwie około 885 tys. w 2060 roku.

Nie będzie to więc wyłącznie problem tego, że „będzie nas trochę mniej”. Zmieni się również struktura wieku mieszkańców. Coraz mniej będzie ludzi młodych i osób w wieku produkcyjnym, a większą część społeczeństwa będą stanowić seniorzy. To już zaczyna być dostrzegalne gołym okiem teraz. To oznacza mniej pracowników utrzymujących gospodarkę i jednocześnie większe zapotrzebowanie na ochronę zdrowia, opiekę i usługi skierowane do osób starszych.

Firmy będą walczyły o życie

Podlaskie może wejść w znacznie trudniejszy scenariusz niż zwykły „brak pracowników”. Już dziś rynek pracy w Białymstoku jest po prostu bardzo słaby. Małe firmy regularnie znikają, część przedsiębiorców ogranicza działalność, a duże zakłady nie tworzą takiej liczby nowych miejsc pracy, która mogłaby zatrzymać młodych ludzi w regionie. Nie mamy tu zbyt wiele stanowisk dla wysokiej jakości specjalistów. Główny pracodawca to urząd i budżetówka. Czyli coś, co nie wytwarza PKB, a je zużywa.

W takim układzie niż demograficzny nie musi wcale spowodować, że nagle pracodawcy zaczną bić się o każdego pracownika. Może wydarzyć się coś znacznie gorszego: razem z liczbą mieszkańców będzie kurczył się cały lokalny rynek. Mniej ludzi to mniej klientów sklepów, restauracji, usług, mieszkań na wynajem czy lokalnych firm. Dla przedsiębiorcy oznacza to mniejsze obroty i jeszcze mniejszą opłacalność inwestowania w regionie.

Kolejne firmy mogą więc ograniczać zatrudnienie albo całkowicie znikać, a młody człowiek, który nie znajdzie tu odpowiedniej pracy, wyjedzie tam, gdzie rynek oferuje mu większy wybór i wyższe zarobki. Czyli to co już się dzieje, ale w wersji ekstremalnej. W ten sposób powstaje bardzo niebezpieczne sprzężenie zwrotne: mieszkańców jest mniej, więc gospodarka słabnie, a ponieważ gospodarka słabnie, kolejni mieszkańcy wyjeżdżają.

Samorządy również będą miały problem

Mniej mieszkańców oznacza także mniejszą bazę podatkową. Jeżeli z gminy wyjeżdżają osoby młode i pracujące, zmniejszają się wpływy związane z ich dochodami i lokalną konsumpcją. Jednocześnie drogi, wodociągi, szkoły, urzędy czy komunikację nadal trzeba utrzymywać. Infrastruktura nie kurczy się razem z liczbą mieszkańców. Droga o długości 10 kilometrów kosztuje podobnie niezależnie od tego, czy korzysta z niej 10 tys., czy 7 tys. osób. Dlatego depopulacja szczególnie dotkliwa może być dla niewielkich gmin wiejskich. Koszt utrzymania infrastruktury w przeliczeniu na jednego mieszkańca będzie tam systematycznie rósł. Podobnie odczuwa to Białystok, z którego młodzi uciekają do gmin sąsiednich. Zatem miasto jest drenowane podwójnie – niżem demograficznym oraz ucieczką do sąsiada.

Przedszkola są dopiero pierwszym ostrzeżeniem

Dane dotyczące wolnych miejsc w podlaskich przedszkolach warto więc potraktować jako coś więcej niż ciekawostkę. To pierwszy etap znacznie większej zmiany. Dzisiaj mamy za dużo miejsc w części przedszkoli. Za kilka lat problem przejdzie do podstawówek. Potem do szkół średnich i uczelni. Jeszcze później odczują go przedsiębiorcy. Prognozy demograficzne nie pozostawiają przy tym wiele miejsca na optymizm. Urząd Statystyczny w Białymstoku w najnowszym opracowaniu dotyczącym sytuacji demograficznej regionu przedstawia już prognozy aż do 2060 roku, również w podziale na poszczególne gminy.

Niż demograficzny nie jest więc czymś, co dopiero nadchodzi. On już trwa. Na razie można go zobaczyć w pustych miejscach w przedszkolach. Za kilkanaście lat zobaczymy go w kolejnych miejscach. I właśnie dlatego zamiast zastanawiać się wyłącznie nad tym, jak utrzymać wszystkie istniejące placówki, Podlaskie powinno już dziś odpowiedzieć sobie na znacznie trudniejsze pytanie: jak zorganizować region, jego edukację, gospodarkę i usługi publiczne tak, aby mogły dobrze funkcjonować także wtedy, gdy mieszkańców będzie znacznie mniej?

Od wejścia Polski do Unii Europejskiej minęły ponad dwie dekady. Białystok przez ten czas zmienił się wizualnie nie do poznania. Wyremontowano ulice, chodniki, place, budynki i przestrzenie publiczne. Powstały nowe drogi, stadion, kampus, parki i kolejne miejsca rekreacji. Miasto jest niewątpliwie bardziej estetyczne i wygodniejsze do życia niż w 2004 roku. Tylko że piękne miasto nie musi być miastem silnym gospodarczo.

Największym problemem Białegostoku ostatnich dwóch dekad nie jest bowiem brak inwestycji. Problem polega na tym, że ogromna część publicznej energii została skierowana na nadrabianie zaległości infrastrukturalnych, podczas gdy nie udało się stworzyć dziedziny, z którą Białystok byłby jednoznacznie kojarzony w Polsce i Europie.

Poznań ma silny przemysł, logistykę, handel i technologie. Wrocław przez lata budował pozycję jednego z najważniejszych polskich ośrodków IT, nowych technologii, przemysłu i centrów badawczo-rozwojowych. Kraków wykorzystał potencjał swoich uczelni, przyciągając międzynarodowe firmy technologiczne i centra usług.

A Białystok? Trudno wskazać odpowiedź. I właśnie to powinno niepokoić najbardziej.

Nie można przez kolejne 20 lat remontować miasta

Inwestycje infrastrukturalne były potrzebne. Problem zaczyna się wtedy, gdy stają się właściwie jedyną wizją rozwoju. Nie da się bez końca budować przewagi gospodarczej miasta na kolejnych remontach ulic, rewitalizacjach placów czy wymianie nawierzchni chodników. Takie inwestycje poprawiają jakość życia, ale nie powodują automatycznie, że powstają wysoko płatne miejsca pracy. Nie zatrzymują absolwentów uczelni. Nie ściągają naukowców. Nie tworzą przedsiębiorstw sprzedających swoje produkty na świecie. Potrzebna jest specjalizacja.

Białystok prawdopodobnie nie zostanie drugim Poznaniem pod względem przemysłu. Nie dogoni Warszawy jako centrum finansowego. Trudno będzie również powtórzyć drogę Krakowa czy Wrocławia, które swoją przewagę w sektorze międzynarodowych usług i IT budowały przez lata. Ale właśnie teraz pojawiło się coś, czego dwadzieścia lat temu praktycznie nie było. To sztuczna inteligencja. To jedna z największych zmian technologicznych od czasu upowszechnienia internetu. I jednocześnie rynek, którego podział dopiero trwa.

Wyścig już się rozpoczął

Problem w tym, że inne miasta również to zauważyły. Poznań buduje dziś swoją pozycję między innymi wokół PIAST-AI. Poznańskie Centrum Superkomputerowo-Sieciowe wraz z partnerami tworzy jedną z polskich fabryk sztucznej inteligencji należących do europejskiej sieci AI Factories. Komisja Europejska zalicza PIAST AIF do europejskiej infrastruktury mającej umożliwiać przedsiębiorstwom, naukowcom i startupom korzystanie z zaawansowanych zasobów AI.

To niezwykle ważne, bo za kilka czy kilkanaście lat zdanie „Poznań jest jednym z polskich centrów sztucznej inteligencji” może być równie naturalne jak dzisiejsze skojarzenie Wrocławia z sektorem IT. Białystok nie ma jeszcze takiej pozycji. Ale nie oznacza to, że startuje od zera.

Białystok ma ludzi. Tylko trzeba stworzyć im miejsce.

Politechnika Białostocka posiada Wydział Informatyki i już prowadzi projekty dotyczące sztucznej inteligencji. Jest między innymi liderem międzynarodowego projektu MAESTRO-AI, realizowanego wspólnie z uczelniami z Grecji, Rumunii i Portugalii, dotyczącego wykorzystania AI w nauczaniu matematyki i programowania. Uczelnia wprowadziła również własne zasady dotyczące stosowania generatywnej sztucznej inteligencji, rozwija kompetencje pracowników i studentów oraz wykorzystanie AI w badaniach, dydaktyce i administracji.

Jest Uniwersytet w Białymstoku, na którym w roku akademickim 2025/2026 kształci się ponad 8,5 tys. studentów. Są kolejne uczelnie, przedsiębiorcy oraz młodzi ludzie, którzy dziś po ukończeniu informatyki, matematyki czy kierunków technicznych nie zawsze znajdują w Białymstoku pracę odpowiadającą ich ambicjom. I tutaj pojawia się zasadnicze pytanie.

Co by się stało, gdyby Białystok podjął polityczną i gospodarczą decyzję, by być jednym z najważniejszych polskich ośrodków zastosowań sztucznej inteligencji?

Nie jako hasło promocyjne na konferencję. Jako plan na dziesięć lat.

Białystok nie musi budować własnego ChatGPT

Sztuczna inteligencja to znacznie więcej niż ChatGPT i generowanie tekstów. W dużym uproszczeniu jest to grupa technologii, które pozwalają komputerom analizować ogromne ilości danych, rozpoznawać w nich wzorce, przewidywać zdarzenia i podejmować lub wspierać decyzje. AI potrafi analizować zdjęcia rentgenowskie, wykrywać wady produktów na linii produkcyjnej, przewidywać awarie maszyn, sterować ruchem, rozpoznawać choroby roślin, optymalizować zużycie energii czy pomagać w projektowaniu nowych leków. Chatboty są więc tylko jednym z najbardziej widocznych zastosowań sztucznej inteligencji. Jej prawdziwa gospodarcza siła kryje się przede wszystkim tam, gdzie pozwala wykonywać zadania szybciej, dokładniej i taniej albo rozwiązywać problemy, których człowiek nie byłby w stanie samodzielnie przeanalizować ze względu na ogromną ilość danych.

Próba konkurowania z największymi światowymi firmami w tworzeniu gigantycznych modeli AI byłaby absurdalna. Potrzebne są do tego miliardy, ogromna infrastruktura obliczeniowa i tysiące specjalistów. Ale gospodarka oparta na sztucznej inteligencji jest znacznie szersza. Największą szansą Białegostoku mogłyby być praktyczne zastosowania AI w konkretnych branżach. Podlaskie jest jednym z najważniejszych regionów rolniczych i spożywczych w Polsce. Można rozwijać tutaj AI dla rolnictwa, mleczarstwa i przemysłu spożywczego: analizę obrazu, automatykę, robotykę, przewidywanie produkcji, wykrywanie chorób roślin, kontrolę jakości czy optymalizację zużycia energii.

Białystok posiada silne środowisko medyczne. To naturalna przestrzeń dla rozwoju systemów wspierających diagnostykę, analizę obrazów medycznych, zarządzanie ochroną zdrowia czy badania nad wykorzystaniem danych. Mamy przemysł maszynowy, firmy technologiczne i produkcyjne. Tutaj sztuczna inteligencja może być wykorzystywana do automatyzacji, analizy jakości produkcji, robotyki czy przewidywania awarii urządzeń. To właśnie w takich niszach można budować specjalizację. Nie „AI do wszystkiego”. AI do rzeczy, w których Podlasie już posiada doświadczenie.

Pierwszy krok już wykonano. Ale to zdecydowanie za mało.

W lipcu 2026 roku ogłoszono projekt „AI4Business – Centrum Sztucznej Inteligencji i Wsparcia Transformacji Cyfrowej Przedsiębiorstw”. Jego wartość wynosi 6,3 mln zł, z czego 5,3 mln zł pochodzi z funduszy europejskich. Projekt ma pomóc co najmniej 65 podlaskim małym i średnim przedsiębiorstwom między innymi w audytach, pilotażach i przygotowaniu wdrożeń wykorzystujących AI. To bardzo dobry kierunek. Tylko że 65 przedsiębiorstw nie zmieni gospodarczej pozycji regionu. Potrzebujemy myślenia w znacznie większej skali.

Wyobraźmy sobie Białostockie Centrum Sztucznej Inteligencji stworzone wspólnie przez miasto, województwo, Politechnikę Białostocką, Uniwersytet w Białymstoku, środowisko medyczne oraz przedsiębiorców. Nie kolejny urząd z sekretariatem, dyrektorem i kilkoma konferencjami rocznie. Prawdziwe centrum badawczo-wdrożeniowe.

Miejsce posiadające infrastrukturę obliczeniową, laboratoria, zespoły badawcze i fundusz umożliwiający finansowanie eksperymentalnych projektów. Miejsce, do którego przedsiębiorca przychodzi z problemem technologicznym, a naukowcy i programiści pomagają stworzyć rozwiązanie wykorzystujące AI. Obok niego powinien powstać program przyciągania startupów technologicznych. Tanie lub bezpłatne biura. Dostęp do infrastruktury. Granty na pierwsze projekty. Współpraca z uczelniami. Dostęp do przedsiębiorstw, w których można testować rozwiązania.

A przede wszystkim bardzo jasny komunikat wysyłany przez następne dziesięć lat: Jeżeli chcesz rozwijać sztuczną inteligencję w Polsce, możesz robić to w Białymstoku.

Trzeba zatrzymać najlepszych studentów

Białystok co roku kształci młodych ludzi, a następnie wysyła ich do Warszawy, Krakowa, Wrocławia czy za granicę. To jeden z najbardziej absurdalnych mechanizmów rozwojowych. Państwo i samorządy wydają pieniądze na szkoły. Miasto tworzy infrastrukturę. Uczelnie kształcą specjalistę przez pięć lat. A kiedy człowiek osiąga wiek, w którym zaczyna generować największą wartość gospodarczą, wyjeżdża, ponieważ gdzie indziej czeka na niego lepsza praca.

Jeżeli Białystok chce zatrzymywać ambitnych dwudziesto- i trzydziestolatków, potrzebuje gospodarki oferującej im coś więcej niż argument, że tutaj są mniejsze korki i tańsze mieszkania niż w Warszawie. Potrzebuje ambitnych miejsc pracy. AI może takie miejsca stworzyć.

Być może właśnie małe miasto ma swoją przewagę

Białystok nie musi kopiować Warszawy. Odległości są niewielkie. Uczelnie, przedsiębiorcy i administracja znajdują się blisko siebie. Znacznie łatwiej stworzyć środowisko, w którym rektor, przedsiębiorca, prezydent miasta, marszałek i twórca startupu rzeczywiście mogą współpracować. Na równych zasadach. W technologiach często właśnie takie skupiska tworzą największą wartość. Warunek jest jeden: wszyscy muszą wiedzieć, dokąd zmierzają.

Jeżeli każdy będzie realizował własny niewielki projekt, organizował własną konferencję i wydawał kolejne kilka milionów złotych z funduszy europejskich, za dziesięć lat prawdopodobnie będziemy dokładnie w tym samym miejscu. Tylko chodniki będą jeszcze równiejsze.

Potrzeba decyzji

Najważniejszą rzeczą, której brakowało Białemustokowi po 2004 roku, nie były pieniądze. Tych dzięki członkostwu Polski w Unii Europejskiej pojawiło się bardzo dużo. Brakowało wielkiej gospodarczej ambicji. Odpowiedzi na pytanie w czym Białystok ma być naprawdę dobry. Przez ponad dwadzieścia lat takiej odpowiedzi nie znaleźliśmy. Sztuczna inteligencja daje możliwość, aby spróbować jeszcze raz.

Nie chodzi o ogłoszenie Białegostoku „polską Doliną Krzemową”. Takie hasło szybko stałoby się karykaturalne. Nie chodzi również o kolejną strategię liczącą 200 stron, która po konferencji trafi na półkę archiwum. Potrzeba kilku konkretnych decyzji: specjalizacji, centrum badawczo-wdrożeniowego, pieniędzy na startupy i badania, współpracy uczelni z przedsiębiorstwami, przyciągania specjalistów oraz konsekwentnego budowania marki miasta przez wiele lat.

Efekty nie pojawią się po jednej kadencji samorządu. Ale właśnie w ten sposób rozwijały się miasta, którym dziś zazdrościmy ich pozycji. W 2040 roku Białystok może być miastem, o którym mówi się w Polsce: tam powstają ciekawe rozwiązania wykorzystujące sztuczną inteligencję. Może też być miastem z kolejnymi pięknie wyremontowanymi ulicami, z którego najbardziej ambitni młodzi ludzie nadal wyjeżdżają rozwijać przyszłość gdzie indziej. Tym razem warto nie przespać swojej szansy.

Ten tytuł może zabrzmieć jak jakaś herezja, ale gdy zapoznacie się z merytorycznymi argumentami, sami powiecie, że Białystok wyda pół miliarda na halę, która nie jest nikomu potrzebna.

Stolica województwa jest coraz bliżej budowy hali widowiskowo-sportowej. Do przetargu zgłosiły się trzy firmy, a najtańsza oferta opiewa na blisko 485 milionów złotych. Jeżeli wszystko pójdzie zgodnie z planem, po podpisaniu umowy wykonawca będzie miał 30 miesięcy na zakończenie inwestycji.

Można byłoby więc powiedzieć: wreszcie. O hali mówi się przecież w Białymstoku od kilkunastu lat. Problem polega na tym, że przez te kilkanaście lat zmieniło się miasto, zmienił się rynek wydarzeń, zmieniły się oczekiwania publiczności i zmieniła się skala przedsięwzięć organizowanych w Polsce. Tymczasem Białystok nadal próbuje zrealizować pomysł będący odpowiedzią na potrzeby z zupełnie innej epoki.

To nie jest zarzut do prezydenta Tadeusza Truskolaskiego, że hali wcześniej nie zbudował. Historia tej inwestycji sięga co najmniej 2012 roku, kiedy rozstrzygnięto konkurs architektoniczny. Później przedsięwzięcie na lata utknęło między kolejnymi procedurami, dokumentami, decyzjami i zastrzeżeniami dotyczącymi planowanej lokalizacji. Pozwolenie na budowę miasto otrzymało dopiero w 2024 roku. Można więc przyjąć, że władze Białegostoku rzeczywiście próbowały doprowadzić projekt do końca, lecz przez wiele lat nie mogły tego zrobić.

Tyle że właśnie dlatego należało w pewnym momencie zatrzymać się i zadać podstawowe pytanie: czy hala wymyślona kilkanaście lat temu nadal jest tym, czego Białystok potrzebuje najbardziej?

Hala dla sportu, którego w Białymstoku nie ma

Planowany obiekt ma mieć ponad 30 tysięcy metrów kwadratowych powierzchni, cztery kondygnacje i widownię na około 6,4 tysiąca osób. W środku powstaną boiska, trybuny, zaplecze treningowe, strefa odnowy biologicznej, przestrzenie dla zawodników, artystów i mediów, lokale gastronomiczne oraz centrum konferencyjne.

Na papierze wygląda to imponująco. Tylko komu właściwie ma służyć największa funkcja tego obiektu, czyli arena sportowa na kilka tysięcy widzów?

Białystok nie ma dziś ani w koszykówce, ani w siatkówce, ani w piłce ręcznej zespołu grającego w najwyższej klasie rozgrywkowej. Tym bardziej nie ma drużyny, której regularne mecze przyciągałyby sześć tysięcy kibiców. Duża hala może pomóc klubom się rozwinąć, ale nie stworzy automatycznie silnej drużyny, sponsorów, wieloletniego finansowania ani tysięcy kibiców. Wznoszenie ogromnego obiektu z nadzieją, że kiedyś pojawi się zespół, który będzie go regularnie zapełniał, przypomina budowę portu w oczekiwaniu, że później znajdą się statki. Najpierw musi być popyt.

Na największe koncerty hala będzie za mała

Drugim argumentem mają być koncerty. I tu problem z wielkością obiektu staje się jeszcze bardziej widoczny. Stadion miejski ma ponad 22 tysiące miejsc na trybunach. Podczas koncertów dochodzi do tego publiczność stojąca na płycie. Koncert Sanah pokazał, że w Białymstoku można zgromadzić około 25 tysięcy widzów. Stadion, który przede wszystkim służy Jagiellonii, jest jednocześnie miejscem zdolnym przyjąć największe wydarzenia muzyczne organizowane w regionie.

Hala z widownią na około 6,4 tysiąca osób, nawet po ustawieniu części publiczności na płycie, pozostanie obiektem kilka razy mniejszym. Nie będzie więc realną konkurencją dla stadionów, na których występują największe gwiazdy. Stadion ma 22 372 miejsca na trybunach, a sam obiekt reklamuje się również jako przestrzeń do organizowania koncertów i dużych wydarzeń kulturalnych.

Nowa hala może oczywiście przyciągnąć wykonawców, dla których stadion jest za duży. Ale w tym segmencie rynku Białystok nie znajduje się na pustyni. Są kluby, sale widowiskowe, kampus Uniwersytetu w Białymstoku, obiekty sportowe, a przede wszystkim Opera i Filharmonia Podlaska. Nie chodzi więc o to, że w hali nie odbędzie się żaden koncert. Odbędą się. Pytanie brzmi, czy sporadyczne występy na kilka tysięcy osób uzasadniają wydanie niemal pół miliarda złotych i późniejsze ponoszenie kosztów utrzymania całego obiektu.

Opera już ma scenę, której może pozazdrościć wiele miast

W oficjalnych zapowiedziach hali pojawiają się również spektakle i wydarzenia kulturalne. Tyle że Białystok posiada Operę i Filharmonię Podlaską – obiekt stworzony właśnie do realizacji wymagających przedsięwzięć scenicznych.

Duża Scena Opery ma około 20 metrów szerokości i 16 metrów głębokości. Wyposażono ją w cztery dwupoziomowe zapadnie, scenę obrotową, 53 sztankiety, automatyczną mechanikę sceniczną oraz rozbudowany system oświetlenia i nagłośnienia. Widownia może być konfigurowana na ponad tysiąc osób. To nie jest zwykła sala ze sceną ustawioną na końcu parkietu, lecz jeden z najbardziej zaawansowanych technologicznie obiektów teatralnych w tej części Polski.

Hala sportowa może przyjąć objazdowy musical, kabaret, widowisko telewizyjne albo koncert z własną produkcją. Nie zastąpi jednak Opery jako miejsca stworzonego do wystawiania spektakli. Będzie po prostu kolejną przestrzenią, którą trzeba będzie zapełnić wydarzeniami, aby nie świeciła pustkami.

Konferencje i targi? Miejsce już jest

Kolejnymi funkcjami mają być konferencje, wystawy i wydarzenia biznesowe. Również tutaj trudno wskazać brak infrastruktury, który uzasadniałby inwestycję tej skali.

Stadion miejski dysponuje dwunastoma salami rozmieszczonymi na czterech kondygnacjach. Największe przestrzenie mają prawie 1300 metrów kwadratowych i mogą przyjmować kilkaset osób. Sam stadion oferuje organizację konferencji, szkoleń, wydarzeń firmowych i targów. Do wykorzystania są również powierzchnie wystawiennicze wewnątrz i na zewnątrz obiektu, a w szczególnych przypadkach nawet płyta główna o powierzchni około 7500 metrów kwadratowych.

Do tego dochodzą hotele, uczelnie, Opera, Białostocki Park Naukowo-Technologiczny oraz liczne prywatne centra konferencyjne. Białystok może potrzebować lepszej koordynacji i promocji tych przestrzeni, ale trudno twierdzić, że cierpi na brak sal, w których da się przeprowadzić konferencję.

Pół miliarda za uzupełnienie istniejącej oferty

Najtańsza oferta w przetargu wynosi niemal 485 milionów złotych brutto. Najdroższa przekracza 537 milionów. Do tego trzeba będzie doliczyć późniejsze wyposażenie, bieżące utrzymanie, ogrzewanie, ochronę, remonty, obsługę techniczną i ewentualne dopłaty do funkcjonowania obiektu. Za te pieniądze Białystok nie otrzyma ani hali odpowiadającej na potrzeby istniejącego klubu z wielotysięczną publicznością, ani największej areny koncertowej we wschodniej Polsce, ani obiektu kulturalnego przewyższającego możliwości Opery, ani jedynego miejsca zdolnego przyjmować targi i kongresy.

Otrzyma bardzo drogi obiekt, który będzie po trochu halą sportową, salą koncertową, centrum konferencyjnym, powierzchnią targową i zapleczem rekreacyjnym. Każdą z tych funkcji będzie spełniał, ale w niemal każdej będzie konkurował z miejscami, które już w Białymstoku istnieją.

I właśnie tutaj znajduje się największa słabość tej inwestycji. Nie chodzi o to, że hala będzie całkowicie bezużyteczna. Z pewnością znajdzie zastosowanie. W tak dużym mieście zawsze da się zorganizować mecze, gale, targi, koncerty, widowiska, kongresy i imprezy szkolne. Pytanie nie brzmi jednak: czy cokolwiek będzie się tam odbywać? Pytanie brzmi: czy korzyści będą warte pół miliarda złotych?

Albo naprawdę duża arena, albo znacznie tańszy obiekt

Gdyby Białystok zdecydował się stworzyć obiekt o rzeczywiście ponadregionalnej skali, zdolny przyciągać największe koncerty i wydarzenia z całej Polski oraz krajów sąsiednich, rozmowa wyglądałaby inaczej. Musiałaby to jednak być arena mieszcząca dziesiątki tysięcy osób – w skrajnym wariancie nawet około 40–50 tysięcy – a więc obiekt o znaczeniu krajowym, nie lokalna hala powiększona o centrum konferencyjne.

Taka inwestycja również byłaby niezwykle droga i obarczona ogromnym ryzykiem. Miałaby jednak przynajmniej czytelny cel: sprawić, aby Białystok stał się jednym z najważniejszych miejsc wielkich wydarzeń w Polsce.

Alternatywą byłaby dużo mniejsza i tańsza hala sportowa, odpowiadająca realnym potrzebom miejscowych klubów, szkół, zawodników i mieszkańców. Bez monumentalnej formy, bez kosztownego udawania centrum wszystkiego i bez tworzenia obiektu, który od pierwszego dnia będzie musiał walczyć o wydarzenia z Operą i stadionem.

Miasto wybrało rozwiązanie pośrednie, a rozwiązania pośrednie bywają najdroższe. Hala będzie zbyt duża dla większości lokalnych drużyn, ale za mała dla największych koncertów. Będzie oferowała rozbudowaną scenę wydarzeń, choć Białystok ma Operę. Będzie posiadała sale konferencyjne i powierzchnie targowe, choć takie przestrzenie działają już na stadionie.

Kilkanaście lat temu hala na 6,4 tysiąca miejsc mogła być symbolem skoku cywilizacyjnego Białegostoku. Dzisiaj wygląda raczej jak spóźniona odpowiedź na pytanie, którego nikt już nie zadaje.

Najgorszym argumentem za jej budową byłoby stwierdzenie, że skoro mieszkańcy czekali na nią tak długo, to teraz trzeba ją wybudować za wszelką cenę. Czasem długo oczekiwana inwestycja staje się jeszcze bardziej potrzebna. Czasem jednak po latach okazuje się, że świat poszedł dalej, a projekt został w miejscu.

Białystok powinien więc jeszcze raz policzyć nie tylko koszt budowy hali, lecz także cenę jej późniejszego utrzymania i realną liczbę wydarzeń, których nie da się zorganizować w żadnym z istniejących obiektów. Bo pół miliarda złotych to zbyt duża kwota, by wydawać ją wyłącznie po to, aby po kilkunastu latach móc powiedzieć: wreszcie ją mamy.

Wasilków przez lata wygrywał z Białymstokiem czymś bardzo prostym: był blisko miasta, ale nie próbował go bezmyślnie kopiować. Można było tu mieszkać spokojniej, dojechać nad zalew bez analizowania aplikacji parkingowych, parkometrów i regulaminów, a przestrzeń publiczna nie była jeszcze traktowana wyłącznie jako okazja do pobierania kolejnych opłat.

Od 10 lipca ma się to zmienić. Parking przy zalewie od strony ul. Jurowieckiej będzie płatny przez całą dobę, siedem dni w tygodniu. Każda godzina postoju ma kosztować 5 zł, doba 35 zł, a za brak opłaty kierowca może zapłacić dodatkowe 200 zł. Darmowych godzin jak w galerii handlowej czy innym sklepie – brak. Innymi słowy – skok na kasę.

I trudno oprzeć się wrażeniu, że burmistrz Wasilkowa – Adrian Łuckiewicz właśnie strzelił sobie w stopę.

Wasilków nie konkuruje przecież z Białymstokiem liczbą biurowców, apartamentowców, parkometrów i miejskich zakazów. Wygrywa właśnie tym, że nie ma tu jeszcze wszystkich „wielkomiejskich” głupot. Nie trzeba płacić za każdą chwilę postoju. Nie wciska się bloków w każdy możliwy kawałek wolnej ziemi. Nie tworzy się regulaminu, systemu opłat i aplikacji mobilnej tylko dlatego, że ktoś zostawił samochód na kilka godzin.

Oczywiście urząd przedstawia całą sprawę inaczej. Płatny parking ma zwiększyć rotację pojazdów, poprawić dostępność miejsc dla osób wypoczywających i ograniczyć parkowanie samochodów pracowników okolicznych firm. Dodatkowo gmina liczy na wpływy pozwalające pokrywać koszty utrzymania zalewu oraz odzyskanie 350 tys. zł zapłacone przy budowie obiektu.

Brzmi rozsądnie — dopóki nie spojrzymy na cennik. Pięć złotych za każdą godzinę oznacza, że rodzina, która przyjedzie nad zalew na pięć godzin, zapłaci 25 zł wyłącznie za możliwość pozostawienia samochodu. Jeśli ktoś chce spędzić nad wodą niemal cały dzień, bardziej opłaca mu się kupić postój dobowy za 35 zł. To nie jest symboliczna opłata porządkowa. To stawka znana z centrów większych miast albo komercyjnych parkingów przy atrakcjach turystycznych. Tymczasem mówimy o gminnym zalewie, wybudowanym z publicznych pieniędzy, który miał służyć mieszkańcom.

Szczególnie kuriozalnie brzmi informacja, że system będzie działał 24 godziny na dobę przez siedem dni w tygodniu. Jeszcze dziwniej wygląda argument, że parking zajmowali pracownicy okolicznych firm. Jeżeli rzeczywiście to był główny problem, można było wprowadzić ograniczenie czasu postoju i kontrolę w wybranych godzinach albo bezpłatny okres parkowania. Zamiast precyzyjnego rozwiązania wybrano najprostsze: zapłacą wszyscy, przez całą dobę.

Urząd zachęca jednocześnie, by nad zalew przyjeżdżać komunikacją publiczną, rowerem miejskim albo przychodzić pieszo. To klasyczna urzędowa odpowiedź, która dobrze wygląda w komunikacie, ale gorzej w codziennym życiu. Nie każdy mieszka obok zalewu. Nie każdy może przyjechać rowerem z dziećmi, torbami, ręcznikami, jedzeniem, parasolem i sprzętem plażowym. Nie każdy w gminie Wasilków ma dogodne połączenie autobusowe.

Wasilków stał się atrakcyjnym miejscem do życia (według rankingów drugie miejsce po Supraślu) właśnie dlatego, że dawał wygody miasta bez jego uciążliwości. Był blisko Białegostoku, ale pozostawał bardziej dostępny, swobodny i ludzki. Decyzja o płatnym parkingu nad zalewem idzie dokładnie w przeciwnym kierunku.

Dziś parkometr pojawia się nad zalewem. Jutro może paść argument, że kolejne miejsce też jest oblegane przez pracowników lokalnej firmy i również powinno „na siebie zarabiać”. Potem następne i następne. W ten sposób małe miasto przestaje oferować alternatywę dla dużego, a zaczyna kopiować jego najgorsze pomysły.

Gmina oczywiście ma prawo szukać pieniędzy na utrzymanie obiektu. Powinna jednak pamiętać, że przestrzeń publiczna nie jest zwykłym biznesem, a mieszkaniec nie jest klientem, którego należy obciążyć opłatą przy każdej możliwej okazji.

Burmistrz Wasilkowa być może zyska wpływy i ładne tabelki w budżecie. Może jednak stracić coś znacznie ważniejszego: przekonanie mieszkańców, że Wasilków jest miejscem przyjaznym, prostym i wolnym od absurdów, z których coraz częściej słyną większe miasta.

Od 1 lipca w Białostockiej Komunikacji Miejskiej mają wejść nowe zasady podróżowania. W skrócie: pasażerowie będą musieli częściej korzystać z przycisków. Żeby wejść do autobusu, trzeba będzie nacisnąć guzik przy drzwiach. Żeby wysiąść, też trzeba będzie nacisnąć guzik. A na przystankach na żądanie trzeba będzie odpowiednio wcześniej zasygnalizować kierowcy, że chce się wsiąść lub wysiąść.

Miasto tłumaczy, że chodzi o oszczędności, komfort, ograniczenie uciekania ciepła zimą i lepsze działanie klimatyzacji latem. Czyli generalnie: mniej otwierania drzwi bez potrzeby, więcej odpowiedzialności po stronie pasażera. Zmiana jak zmiana. Można ją popierać, można mieć wątpliwości, można zapytać o sens, szczegóły albo praktykę.

No więc zapytałem.

Pod postem Rafała Rudnickiego, wiceprezydenta Białegostoku, który nadzoruje między innymi Białostocką Komunikację Miejską, napisałem komentarz. Nie był to elaborat. Nie była to tyrada. Nie było tam wyzwisk, wielkich liter, teorii spiskowych ani mema z autobusem jadącym do piekła.

Mój komentarz brzmiał dosłownie:

„Po co?”

I wtedy wydarzyła się rzecz piękna w swojej absurdalności.

Zostałem zablokowany.

Tak, dobrze czytacie. W mieście, w którym pasażer ma naciskać guziki, ja najwyraźniej nacisnąłem ten niewłaściwy. Nie „stop” w autobusie. Nie przycisk otwierania drzwi. Tylko obywatelski guzik z napisem: „zadaj proste pytanie”.

I ten guzik najwyraźniej uruchomił procedurę awaryjną.

Nie mogę już obserwować postów Rafała Rudnickiego. Czyli moje skrajnie agresywne, brutalne i destabilizujące system samorządowy pytanie „Po co?” doprowadziło do sytuacji, w której dialog z mieszkańcami najwyraźniej uznano za ryzyko komunikacyjne.

Przyznaję: nie doceniłem mocy języka polskiego.

Myślałem, że „Po co?” to normalne pytanie. Takie, które można zadać, gdy miasto wprowadza zmianę dotyczącą tysięcy pasażerów. Myślałem, że urzędnik może odpowiedzieć: „Po to, żeby autobusy nie traciły ciepła zimą”, „Po to, żeby zmniejszyć koszty”, „Po to, żeby dostosować system do rozwiązań znanych z innych miast”.

Ale po co odpowiadać, skoro można zablokować?

Rafał Rudnicki dostosował swój poziom do poziomu komunikacji miejskiej. Mieszkaniec pyta: „Po co?”. Władza odpowiada: „Nie będzie pan już więcej pytał”. Elegancko. Szybko. Bez zbędnych konsultacji. Bez marnowania energii. Prawdziwa oszczędność — nie tylko ciepła w autobusie, ale też słów w debacie publicznej.

Najzabawniejsze jest to, że cała sprawa dotyczy przycisków. Miasto mówi mieszkańcom: teraz musicie nauczyć się naciskać przyciski. A ja nacisnąłem jeden przycisk za dużo — przycisk zdrowego rozsądku. I nagle okazało się, że system działa znakomicie. Tylko nie ten autobusowy. Przycisk „blokuj” zadziałał natychmiast. Przycisk „odpowiedz mieszkańcowi” najwyraźniej był chwilowo nieczynny.

Nie mam problemu z tym, że miasto zmienia zasady działania komunikacji. Być może te zmiany mają sens. Być może rzeczywiście przyniosą oszczędności. Być może pasażerowie szybko się przyzwyczają i po kilku tygodniach nikt nie będzie pamiętał, że kiedyś kierowca otwierał wszystkie drzwi.

Ale mam problem z tym, że pytanie „Po co?” wystarczy, żeby człowiek zniknął z dyskusji. Bo jeżeli osoba publiczna informuje mieszkańców o zmianach, to musi liczyć się z tym, że mieszkańcy będą pytać. Czasem długo. Czasem krótko. Czasem uprzejmie. Czasem kąśliwie. A czasem po prostu: „Po co?”. To nie jest hejt. To nie jest atak. To nie jest naruszenie powagi urzędu. To jest najprostsze pytanie świata. I może właśnie dlatego tak bardzo zabolało.

Bo „Po co?” ma w sobie coś niebezpiecznego. Otwiera drzwi. Nie te autobusowe, tylko te dużo ważniejsze — drzwi do rozmowy o sensie decyzji. O tym, czy mieszkańcy są tylko odbiorcami komunikatów, czy jednak mają prawo zapytać, dlaczego coś się dzieje. O tym, czy profil polityka samorządowego służy do rozmowy z ludźmi, czy tylko do nadawania komunikatów w jedną stronę.

W Białymstoku od lipca pasażerowie będą musieli naciskać przyciski, żeby wejść i wyjść z autobusu. Ja nacisnąłem przycisk wcześniej. Zapytałem: „Po co?” i wysiadłem z dyskusji przymusowo.

Jeszcze niedawno mówienie o zmianie przyszłości Siemianówki brzmiało dla wielu jak fantazja. Gdy pisaliśmy, że obecny model funkcjonowania zbiornika jest problemem dla Narwi, że płytki, nagrzewający się akwen paruje, zarasta, zakwita i coraz słabiej pełni swoją rolę, łatwo było machnąć ręką. Ot, kolejna publicystyczna wizja. Kolejny głos z internetu. Kolejna dyskusja, która pewnie rozejdzie się po kościach.

A jednak coś się zmieniło

Do dyskusji o przyszłości Siemianówki dochodzą kolejne konkrety. 15 czerwca odbyło się następne robocze spotkanie przedstawicieli instytucji zajmujących się tym tematem — między innymi Narwiańskiego Parku Narodowego, Wód Polskich, RDOŚ, Polskiego Związku Wędkarskiego, Białowieskiego Parku Narodowego oraz SGGW. Na razie nie ma jeszcze oficjalnego harmonogramu działań. Ale w niedalekiej przyszłości konieczna będzie aktualizacja wielu dokumentów i analiz. Stąd też można wywodzić bardzo wstępny termin: około 2029 roku mogłyby rozpocząć się głębsze prace naprawcze na Siemianówce.

Już dziś wiadomo jednak jedno: aby ratować Narew, od marca do czerwca potrzebne są interwencyjne zrzuty wody ze zbiornika, które nasycą koryta rzeki i torfy w Narwiańskim Parku Narodowym. Co ważne, mówimy o około 7000 hektarów nieużytków, więc takie okresowe zalewanie nie uderza w mieszkańców ani rolnictwo, a daje ogromną korzyść przyrodzie. Czysty zysk. Szczególnie istotny jest też fakt, że na Siemianówce wstrzymano produkcję prądu właśnie po to, by oszczędzać wodę dla Narwi. To pokazuje, że zmiana myślenia o zbiorniku już się zaczęła. Nieoficjalnie mówi się o stałym spuszczeniu wody (by pozostały tylko mokradła) od torów do granicy państwa.

Dziś o częściowym osuszaniu Siemianówki, ograniczaniu parowania i zmianie sposobu gospodarowania wodą mówimy nie tylko my. Temat wszedł do poważnej debaty instytucjonalnej. Rozmawiają o nim przyrodnicy, Narwiański Park Narodowy, Wody Polskie, Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska, naukowcy i samorządowcy. To ogromny sukces samej idei. Nie dlatego, że ktokolwiek chce komukolwiek coś odebrać. Przeciwnie. Dlatego, że wreszcie zaczynamy rozmawiać o Siemianówce nie jak o świętym obrazku, którego nie wolno dotknąć, ale jak o miejscu, które wymaga nowej, mądrej i odważnej wizji.

Najważniejsze jest jednak coś innego: ta zmiana nie musi oznaczać końca lokalnej turystyki. Może oznaczać jej początek na zupełnie nowym poziomie.

Dziś wielu mieszkańców, przedsiębiorców i samorządowców boi się, że jakakolwiek ingerencja w zbiornik zabije turystykę. Ten lęk jest zrozumiały. Przez ponad trzy dekady wokół Siemianówki powstały gospodarstwa agroturystyczne, miejsca noclegowe, punkty gastronomiczne, plaże, wypożyczalnie sprzętu wodnego, działki rekreacyjne i cały lokalny sposób myślenia o rozwoju. W Siemianówkę zwyczajnie wpompowano miliony złotych. Trudno się teraz pogodzić z faktem, że po 30 latach okazało się to zabójcze.

Dla wielu osób zalew nie jest abstrakcyjnym „obiektem hydrotechnicznym”, tylko źródłem utrzymania, wspomnieniem dzieciństwa, miejscem pracy albo miejscem do życia.

Dlatego nie chcemy mówić o zmianie Siemianówki językiem wojny. To nie może być opowieść: przyrodnicy przeciwko mieszkańcom, Narew przeciwko turystyce, mokradła przeciwko lokalnym biznesom. To byłaby najgorsza możliwa droga. Prawdziwe pytanie brzmi inaczej: jak zmienić Siemianówkę, żeby ratować Narew, ograniczyć straty wody, poprawić stan przyrody, a jednocześnie stworzyć mieszkańcom nowy, silniejszy i bardziej odporny model zarabiania na turystyce?

Bo obecny model wcale nie jest tak bezpieczny, jak się wydaje.

Jeżeli zbiornik będzie coraz płytszy, coraz cieplejszy, coraz bardziej podatny na zakwity i coraz mniej atrakcyjny latem, to lokalna turystyka i tak będzie słabnąć. Jeżeli wody będzie mniej, plaże będą się oddalać. Jakość wody już budzi wątpliwości. Dlatego samo trzymanie się obecnego stanu nie uratuje przedsiębiorców. Może tylko odwlec problem w czasie. A najgorsze w takim scenariuszu jest to, że region zostanie z degradującym się akwenem, coraz większą suszą, coraz słabszą Narwią i turystyką opartą na czymś, co powoli traci swoją atrakcyjność.

Nowa wizja Siemianówki daje szansę, by wyjść z tego zaklętego kręgu. Wyobraźmy sobie nie wysychającą kałużę z zakwitami, ale jeden z najciekawszych obszarów przyrodniczych w Polsce. Mozaikę otwartej wody, trzcinowisk, płycizn, rozlewisk, wysp, bagien, kanałów i punktów widokowych. Miejsce, w którym nadal istnieje akwen, ale obok niego powstaje wielki, żywy system mokradeł. Coś pomiędzy jeziorem, rezerwatem, ptasim rajem i dziką doliną rzeczną. Nie kopia Mazur, bo Podlasie nigdy nie powinno kopiować Mazur. Raczej coś własnego: Siemianówka jako brama do dzikiej Narwi, Puszczy Białowieskiej i wschodnich mokradeł.

To mogłoby być znacznie mocniejsze turystycznie niż dzisiejszy zalew. Współczesna turystyka coraz częściej ucieka od betonu, hałasu i masowości. Ludzie szukają ciszy, krajobrazu, autentyczności, ptaków, ścieżek, wież widokowych, lokalnego jedzenia, opowieści i miejsc, których nie da się podrobić w innym województwie. Siemianówka przekształcona w kierunku mokradeł mogłaby stać się dokładnie takim miejscem. Nie tylko dla wędkarzy i plażowiczów, ale także dla fotografów przyrody, obserwatorów ptaków, rodzin z dziećmi, seniorów, szkół, grup edukacyjnych, kajakarzy, rowerzystów, miłośników slow travel i turystów z zagranicy.

To nie jest mała nisza. Turystyka ornitologiczna, przyrodnicza i krajobrazowa potrafi przyciągać ludzi przez cały rok, a nie tylko w kilka ciepłych weekendów wakacji. Ptaki migrują wiosną i jesienią. Mgły nad rozlewiskami są najpiękniejsze o świcie. Zimą dzikie mokradła też mają swój surowy urok. Taki model wydłuża sezon. A wydłużenie sezonu to więcej noclegów, więcej posiłków, więcej przewodników, więcej lokalnych usług i mniej uzależnienia od tego, czy w lipcu będzie upał i dobra woda do kąpieli. Lokalsi mogliby na tym zyskać bardzo konkretnie.

Gospodarstwa agroturystyczne mogłyby przestać sprzedawać wyłącznie „nocleg nad zalewem”, a zacząć sprzedawać pobyt w jednym z najciekawszych obszarów mokradłowych w Polsce. To zupełnie inny produkt. Można tworzyć pakiety weekendowe: świt z ptakami, kolacja z lokalnych produktów, spacer z przewodnikiem, ognisko, opowieści o zatopionych wsiach, wycieczka rowerowa, obserwacja bielików, czapli, gęsi i żurawi. Taki turysta nie przyjeżdża tylko po to, żeby poleżeć na ręczniku. On zostawia pieniądze w kilku miejscach naraz.

Właściciele wypożyczalni sprzętu również nie musieliby znikać. Mogliby się przebranżowić częściowo z ciężkiej rekreacji motorowodnej na spokojniejszą turystykę wodną: kajaki, canoe, łodzie płaskodenne, rowery wodne w wyznaczonych strefach, rejsy przyrodnicze z przewodnikiem, bezpieczne trasy po otwartej części akwenu. Jeśli najgłębsze fragmenty zbiornika pozostałyby wodą, nadal mogłyby funkcjonować jako przestrzeń rekreacyjna. Różnica polegałaby na tym, że reszta obszaru nie byłaby traktowana jak „stracona woda”, lecz jak nowa atrakcja.

Nowe możliwości!

Przewodnicy lokalni mogliby zyskać zupełnie nowy rynek. Dziś wiele osób przejeżdża przez Podlasie, widzi kilka znanych punktów i jedzie dalej. Tymczasem Siemianówka jako obszar mokradeł mogłaby wymagać opowieści. A tam, gdzie potrzebna jest opowieść, pojawia się praca dla ludzi. Ktoś musi oprowadzać po kładkach. Ktoś musi tłumaczyć, dlaczego Narew jest rzeką wyjątkową. Ktoś musi pokazywać ptaki, dawne wsie, historię budowy zbiornika, relację z Puszczą Białowieską, granicę, kolej, Bondary, Narewkę i Michałowo. To wszystko można zamienić w doświadczenie turystyczne, nie tylko w mapkę z parkingiem.

Restauracje i mała gastronomia mogłyby oprzeć się na kuchni regionalnej, nie na przypadkowej wakacyjnej ofercie. Turysta przyrodniczy bardzo często szuka lokalności. Chce zjeść coś z regionu, kupić miód, sery, kiszonki, zioła, rękodzieło, chleb, coś z tatarskich, białoruskich, podlaskich albo kresowych inspiracji. Jeśli wokół Siemianówki powstałaby silna marka miejsca, zarabialiby nie tylko właściciele noclegów, ale też rolnicy, koła gospodyń, małe przetwórnie, twórcy ludowi i lokalne sklepy.

Samorządy mogłyby zyskać nie problem, lecz nową strategię rozwoju. Zamiast inwestować wyłącznie w klasyczną infrastrukturę nadwodną, można byłoby budować produkt turystyczny oparty na przyrodzie: wieże obserwacyjne, parkingi buforowe, ścieżki rowerowe, kładki edukacyjne, punkty informacji, małe centra interpretacji przyrody, aplikacje terenowe, oznakowane trasy, miejsca odpoczynku, lokalne targowiska, wydarzenia tematyczne i festiwale przyrodnicze. To nie musi być betonowy moloch. W Podlaskiem często największą siłę mają rzeczy proste, dobrze wpisane w krajobraz.

Taką zmianę można też powiązać z pieniędzmi zewnętrznymi. Renaturyzacja, adaptacja do zmian klimatu, ochrona mokradeł, retencja naturalna, edukacja ekologiczna, turystyka zrównoważona, infrastruktura rowerowa i ochrona bioróżnorodności to dziś tematy, na które łatwiej pozyskać środki niż na kolejną zwykłą plażę. Gdyby region dobrze przygotował projekt, Siemianówka mogłaby stać się nie ciężarem, ale wizytówką nowoczesnego myślenia o wodzie, przyrodzie i lokalnym rozwoju.

Najważniejsze jest jednak to, by mieszkańcy nie zostali z tym sami

Jeżeli państwo, przyrodnicy i instytucje chcą zmieniać sposób gospodarowania wodą, muszą równolegle mówić o rekompensacie rozwojowej dla regionu. Nie chodzi o jednorazowe odszkodowania, ale o realny program przejścia z jednego modelu turystyki do drugiego. Szkolenia dla przewodników. Wsparcie dla agroturystyk. Pomoc w zmianie profilu wypożyczalni. Promocję nowej marki Siemianówki. Dofinansowanie małej infrastruktury. Włączenie lokalnych firm w tworzenie produktu turystycznego. Kampanie promujące nie „osuszony zalew”, ale nową perłę przyrodniczą Podlasia.

Bo ludzie nie boją się samej przyrody. Ludzie boją się, że ktoś podejmie decyzję nad ich głowami, a oni zostaną z rachunkami. Dlatego ta rozmowa musi być prowadzona uczciwie. Mieszkańcy Narewki, Michałowa, Bondar, Siemianówki i okolicznych miejscowości nie mogą być przedstawiani jako przeciwnicy ratowania Narwi. To oni powinni być pierwszymi beneficjentami zmiany. Jeżeli Narew ma zostać uratowana, lokalna społeczność musi dostać jasny sygnał: nie zabieramy wam przyszłości, tylko pomagamy zbudować nową.

Warto też powiedzieć rzecz niewygodną: turystyka oparta wyłącznie na dużym, płytkim zbiorniku w czasach suszy hydrologicznej jest ryzykowna. Można przez jakiś czas udawać, że problemu nie ma. Można powtarzać, że „zalew nas utrzymuje”. Ale jeśli ten zalew będzie coraz bardziej nagrzany, coraz płytszy i coraz częściej będzie kojarzony z zakwitami, to sam stanie się zagrożeniem dla lokalnej gospodarki. O wiele rozsądniej jest wyprzedzić kryzys i stworzyć nową markę, zanim stary model zacznie się sypać.

Siemianówka mogłaby stać się podlaskim symbolem mądrej transformacji. Miejscem, w którym nie walczono do końca o utrzymanie problemu, tylko odważnie zamieniono go w szansę. Zamiast opowieści o stracie mogłaby powstać opowieść o odrodzeniu. Zamiast „kiedyś był zalew” — „tu powstał jeden z najciekawszych obszarów przyrodniczych w Polsce”. Zamiast sporu między ekologami a mieszkańcami — wspólny projekt dla Narwi, turystyki i lokalnej gospodarki.

To jest właśnie moment, w którym trzeba zmienić język debaty. Nie pytajmy wyłącznie, ile wody zniknie z płytkiej części zbiornika. Pytajmy, co może się tam pojawić w zamian. Ile wież obserwacyjnych? Ile kilometrów kładek i ścieżek? Ile nowych usług? Ile miejsc pracy dla przewodników, gospodarzy, edukatorów, gastronomii i lokalnych producentów? Ile nowych powodów, by przyjechać tu nie tylko latem, ale także wiosną, jesienią i zimą?

Nasz postulat zaczyna być traktowany poważnie. To sukces, ale nie koniec drogi.

Teraz najważniejsze jest dopilnować, by rozmowa o Siemianówce nie została sprowadzona do prostego konfliktu: osuszyć albo nie osuszyć. Prawdziwa rozmowa powinna dotyczyć tego, jak uratować Narew i jednocześnie zbudować lepszą przyszłość dla ludzi żyjących wokół zbiornika.

Bo jeśli ta zmiana zostanie dobrze zaplanowana, Siemianówka nie straci turystyki. Ona może wreszcie zyskać turystykę, której nie zabije susza, brudna woda ani zakwity. Turystykę opartą na tym, co w Podlaskiem najcenniejsze: dzikiej przyrodzie, ciszy, przestrzeni, ptakach, wodzie, historii i krajobrazie, którego nie da się znaleźć nigdzie indziej.

I właśnie dlatego nie należy bać się nowej wizji Siemianówki. Trzeba ją mądrze zaprojektować, uczciwie skonsultować z mieszkańcami i wykorzystać tak, by Narew odzyskała oddech, a lokalni ludzie dostali nowe źródło rozwoju. To może być nie koniec Siemianówki, ale jej najlepszy początek.